Friday, November 28, 2008

मरा साले हो

मरा साले हो
मराच तुम्ही.
तुमची तीच लायकी आहे.
झाकलेत डोळे?
हां
आता मी गाणं म्हणतो
"कुणी तरी यावं, बॉम्ब टाकून जावं"
भ्याड आणि नामर्द येतं कुणी
आणि तुमच्या बरगडीत
(हो, त्याचीच कुणी शस्त्र केली होती कधी!)
बंदूक टोचून
टुचकवतं तुम्हाला
आणि तुम्ही कुत्र्या-मांजरासारखे
मरुन पडता
रस्त्यावर बेवारश्यासारखे.
तुम्ही हुतात्मे नाही झालात तरी मॄतात्मे व्हाल आणि
उदार मायबाप सरकार "सानुग्रह" मदत देईल तुम्हाला.
पण साले तुम्ही टुचकेच.
सानुग्रह मदत मिळण्यासाठीपण तुम्ही कुणालातरी पैसे चाराल आणि उरल्यासुरल्या भिकार तुकड्यांवर येडझव्यासारखे टॅक्स भराल.
टॅक्स म्हणजे कापुसकोंड्याची गोष्ट. विचारता त्याचं काय होतं ते?
टॅक्स मधून लोकांनी, लोकांसाठी, लोकांमधून निवडुन दिलेल्या सरकारची yz सिक्युरिटी येते. त्यांच्या खुर्चीखाली बॉम्ब फुटत नाहीत, इन शॉर्ट, ते तुमच्या सारखे सामान्य आणि टुचके नाही राहात.
टॅक्स मधून तुरुंगात राहाणारया आणि सरकार नसून सरकार असणारया सोद्यांची सोय होते.
सोदे कंटाळले की बाहेर येतात आणि दिवाळी समजून पाच-पन्नास फटाके फोडतात.
आणि तुम्ही? तुम्ही नेमक्यावेळी नेमक्या ठिकाणी असल्यासारखे बरोब्बर मरुन पडता.
काय म्हणता? जिवंत आहात अजून? सुंदर!
आधी लोकल गाठा. काय माहीत, तुम्ही बापजन्मात कधी लोकलमधे खिडकीजवळ बसला नसाल. आज बसून घ्या आणि मुम्बैचं स्पिरीट वेगळंच यावर स्पिरीट मारुन आल्यासारखं बाईट द्या.
जिवंत आणि फट्टु दोन्ही एकाचवेळी आहात म्हणता?
स्वतंत्र, निर्भय लोकशाही देशात अजिबात बाहेर पडू नका.
सिनेमा, मॉल, बाग आणि तत्सम सार्वजनिक जागी जाणंच टाळा. हल्ली तिथेही हाडं आणि कवटीवाला वैधानिक इशारा असतो म्हणे.
घरात बसून टीव्ही बघा, पुस्तकं वाचा, कविता करा, नेक्स्ट जनरेशन फट्टू तयार करण्यासाठी काही करता आलं तर तेही करा.
पण तरीही तुम्ही मरा.

तुम्ही मरा
पेपरमधल्या ठळक मथळ्यातून
लाईवकव्हरेजच्या सुकल्या आणि ताज्या काळ्या लाल रक्तखुणातुन
मोबाईलमधून हिंडणारया हिंस्त्र किंवा बुळबुळीत मेसेजमधून
इंटरनेटवरल्या सहानुभुती आणि धमकीच्या चर्चांतुन
कपडे उतरवुन धर्म शोधणारया सहानुभुतीच्या भाषणांतुन
विविध रंगांच्या टोप्यांखालून उगवणारया चिथावणीखोर उचकवण्यातुन
मरा साले हो
मरा

आज सो कॉल्ड जिवंत असण्याचा पुरावा म्हणून ही कविता, अन्यथा
आम्ही=तुम्ही=आपण

Wednesday, November 19, 2008

आरसा आपुलिये/आंगी आपण पाहे/तरी जाणणें जाणों लाहे/आपणयातें

मुलभुत, उदाहरणार्थ हिंसा, सत्ता, निष्ठा किंवा व्यभिचार वगैरे वगैरे...
...

कॉलनीच्या ओसाड पटांगणात महाळुंग्यानं उगाच रिकाम्या फुटबॉलला लाथ घातली. पंधरा-वीस मिनीटांत निदान तीनवेळा तो वॉचमनला वेळ विचारुन आला होता. रवीवारी दुपारी काही केल्या दोनच्या पुढे घडाळ्याचा काटा काही सरकत नव्हता. या वेळी कुणाच्या घरी जाऊन खेळायचं म्हणजे फुकटात शिव्या खायच्या इतपत व्यवहार त्याला माहीत होता. रिकाम्या गोकर्ण्याचं तसं नव्हतं. तो येताना सगळ्या मित्रांची दार वाजवत आलेला. दार वाजवल्यावर ’कोण’ या प्रश्नाचं उत्तर देण्याइतपत पण रिकाम्या तिथे थांबला नव्हता. रिकाम्याला पाहून महाळुंग्याला उगीच बरं वाटलं. रिकाम्याचं भरुन वाहाणारं नाक आणि विटके कपडे यांच्या पलीकडेही महाळुंग्याला रिकाम्या आवडायचा. म्हणजे साहित्यीक भाषेत कसं इमानी वगैरे होता तो. महाळुंग्यानं प्रेमाच्या भरात आरोळी ठोकली "हैश्य्य्य्य्य्य्य्य." फुटबॉलला मनसोक्त तुडवून झाल्यावर रिकाम्यानं खिशातून मोर मारुन भरल्यासारखी निळीगर्द गोटी काढली आणि डोळ्याला लावून गंमत बघायला लागला. "च्यायला" मैदाच्या पोत्यासारखा भुस्स्स रिकाम्या, गोटीतून गरागरा इकडेतिकडे बघत म्हणाला "लै भारी दिस्तं बे यातून." ज्या अर्थी रिकाम्याला नाकातली लोळी सिंपली ग्रॅव्हीटी गुणगुणत खाली आलेली कळालं पण नाही त्या अर्थी खरंच त्या गोटीतून लैच भारी दिसत असणार हे महाळुंग्यानं ताडलं आणि रिकाम्याच्या हातातून ती गोटी जवळ जवळ हिसकावुनच घेतली. निळ्या गोटीतून खुपच वेळ निळंच दिसत या पलीकडे महाळुंग्याला त्यात काय लै भारी आहे हे कळत नव्हतं. "कायपण! नुस्तंच निळं" महाळुंग्यानं त्याचं कोपर रागारागात रिकाम्याच्या मांडीवर दाबलं. तितक्यात एक निळा मुलगा सायकल हाकत ग्राऊंडवर येताना महाळुंग्याला दिसला. महाळुंग्यानं दचकून डोळ्यावरची गोटी बाजूला केली. "मी, पिंगाक्ष. इथे नविन आलोय राहायला." स्वच्छ आवाजात तो स्वच्छ मुलगा बोलला. का ते कळालं नाही पण महाळुंग्या उगीच मनात खट्टु झाला. रंगीत खडुच्या बदल्यात वासाचा खोडरबराचा तुकडा अदला-बदल करुन मिळतो तसं काही तरी करुन पिंगाक्षाचं नाव, त्याचा स्वच्छ रंग, त्याच्या आजुबाजुला दरवळणारा पावडरचा ब्येष्टं वास सारं कश्याच्या तरी बदल्यात आपल्याला बदलून मिळावं असं महाळुंग्याला उगाच वाटलं.

बघण्या-दाखवण्याचे अनेक कार्यक्रम पार पडून पिंगाक्ष अखेर रिकाम्याच्या शाळेत पडला अन पवित्र झाला. शाळा सुटे पर्यंत शिळा होत जाणारया रिकाम्याबरोबर बसण्यात खरंतर पिंगाक्षाला कसलाच रस नव्हता पण वर्षाच्या अध्येमध्येच वर्गात आल्यानं दुसरी कोणतीच जागा रिकामी नव्हती. आठवड्याच्या आतच पिंगाक्षाचा रिकाम्याविषयी शिसारी ते करुणा, कणव इ. इ. असा एक समृद्ध बुद्ध प्रवास झाला.

पिंगाक्ष रिकाम्याचं काय सुरु आहे हे बघतच राहीला. समोर बसणारया मुलाच्या बगळा शुभ्र शर्टवर रिकाम्यानं पेनचं टोक अल्लाद टेकवलं होतं. टिपूसभर निळा थेंब बघता बघता मोठाच मोठा होत जात होता. त्या निळसर बनत जाणारया ढगाकडे बघण्यात रिकाम्या इतका तल्लीन झाला होता की बाहेर आलेलं त्याचं जीभेचं टोक नाकाला लागेल की काय असं पिंगाक्षाला वाटलं. त्या दोघांची ही तंद्री मोडणारा एक मोठा आवाज झाला आणि रिकाम्याला वाटलं त्याच्या निळ्या ढगातून वीजचं पडली. पिंगाक्ष घाबरुन उभा राहीला तेव्हा कुठे रिकाम्याला पाठीत बसलेल्या गुद्याची जाणीव झाली. पुढे किती तरी वेळ, का कोण जाणे, पिंगाक्ष गोकर्णाच्या वागणुकीची हमी देत राहीला.

पिंगाक्षाच्या या अनपेक्षित मदतीची परतफेड रिकाम्यानं त्याला घरी जाताना सायकलवरुन डब्बलसीट नेऊन केली. रिकाम्याच्या आयुष्यात त्या सायकलचं जे काही महत्व होतं, त्या हिशोबानं त्यानं पिंगाक्षाचा सर्वोच्च सन्मान केला होता.

पिंगाक्ष आणि रिकाम्या हे नवं घट्ट समिकरण पाहून महाळुंग्याला काही तरी तुटल्यासारखं वाटलं आणि त्यापेक्षाही जास्त त्याला ते अपमानकारक वाटलं.

कुठल्याही सर्वसाधारण दर्जाच्या संध्याकाळसारख्यावेळी महाळुंग्याला मैदानावर अचानकच एकटा रिकाम्या दिसला. "जॉली आणि स्टॅच्यु" डोळ्यात जाईल इतपत अंतरावरुन बोट नाचवत महाळुंग्या जुनाच खेळ नव्यानं खेळला. रिकाम्या नेहमीप्रमाणेच कॅज्युअल. त्यानं हातावर निरखुन पाहीलं आणि स्वच्छतेच्या भलभलत्या भाषणापायी पिंगाक्षाला मनातल्यामनात शिव्या हासडल्या. त्याच्या हातावर जॉलीपुरताही शाईचा ठिपका नव्हता. त्यानं निराशेनं मान हलवली. कदाचित ती निळीशार गोटी महाळुंग्याला द्यावी लागणार होती. "जॉली आणि स्टॅच्यु एकदम. जॉली नसेल तर समोरच्या पाण्याच्या टाकीवर डोळे मिटून चढायचं आणि स्टॅच्यु असताना हलायच नाही" महाळुंग्यानं अप्रतिम गेम टाकला होता; एकाचवेळी हलायचं आणि हलायच नाही पण असं काही तरी. उंचचंउंच टाकीवर डगमगत्या शिडीवरुन चढायचं म्हणजे हातपाय मोडून घ्यायची खात्री. त्यापेक्षा स्टॅच्यु होऊन उभं राहावं असा सर्वमान्य विचार करुन रिकाम्या जॉली नसल्याबद्दल काय शिक्षा मिळणार याचा विचार करत उभा राहीला. स्टॅच्यु ओव्हर झाल्यावर महाळुंग्यानं दहा बचाबच बुक्के जीव खाऊन रिकाम्याच्या पाठीत घातले. रिकाम्याला वाटलं आपलं आतडंच उलटून पडेल. रिकाम्या कितीतरी वेळ आतल्या आत मोडत राहीला. दिवसाचा थोडा अंश घेऊन संध्याकाळ विझत गेली आणि भुकेल्या लांडग्याप्रमाणे रात्र स्वप्नांवर तुटून पडली. रात्र भर रिकाम्याला गर्गर फिरत पाठीत बसणारा महाळुंग्याचा हात आणि त्याच्या डोळ्यात पेटलेला सुर्य दिसत राहीला.

रिकाम्या महाळुंग्याच्या घरात भाड्याने राहातो ही बातमी पिंगाक्षाला फारशी मजेदार वाटली नसली तरी महाळुंग्याच्या पाठीमागे त्याचा जो उल्लेख होतो तो मात्र पिंगाक्षाला खचितच मजेदार वाटला. त्याचा अर्थ काय आहे हे माहीत नसलं तरी एक न केलेली गोष्ट करायला मिळते याच्या आनंदात पिंगाक्षाने त्याला ऎन मैदानात एकदा खच्चून "ए भाडखाऊ" अशी हाक मारली आणि आख्खं मैदान कचाकचा हसलं. मैदानावर पुढचे कितीतरी दिवसं हात लांब करुन गोलगोल फिरत छोट्या पोरी नवंच गाणं म्हणायच्या "साडे बाई माडे/कोणं खातो भाडे//भाड्याची बायको पळाली/गंगेमध्ये बुडाली!"

महाळुंग्याचं दोस्तांत मिसळणं हळुहळु कमी झालं. संध्याकाळभर तो डुगडुगत्या शिडीवरुन टाकीवर जाऊन बसायचा. रिकाम्या पाहात असायचा. महाळुंग्याला असा संपु द्यायचा नव्हता त्याला. वेळ संपल्यासारखा सुर्य एक दिवस घाई घाईत बुडाला तसं रिकाम्यानं हलकेच टाकीखालची शिडी काढून टाकली. रिकाम्याच्या दृष्टीनं भिडस्त सुडाची ती परिसीमाच होती. महाळुंग्याला कळेपर्यंत मैदान ओसाड पडलं होतं. त्याला असं वाटलं की त्याचं उरलेलं सारं आयुष्य त्या टाकीवरच जाणार. त्याच्या पोटातून आरपार कळ गेली. वॉचमननं त्याला बरयाच वेळानं खाली उतरवलं तेव्हा ओलेत्या कपड्यांमध्ये त्याचा स्वाभिमान विझु विझु झाला होता.

कुणी नाही बघून महाळुंग्यानं एक दिवस दुपारीच रिकाम्याची सायकल विस्कटून टाकली. सायकलचा एक एक सुटा भाग बघूनही रिकाम्या रडला नाही. चेंदामेंदा झालेला आपलाच माणूस अनोळखी वाटला तर शोक कसला करणार? रिकाम्यानं महाळुंग्याच्या दारावर त्वेषानं सायकलचे काही अवशेष फेकले आणि निग्रहाने रडू आवरत "भाडखाऊ" असा उद्धार करत चालता झाला.

अंगावरचे माराचे वळ मिटण्याआधीच रिकाम्यानं महाळुंग्याचं घर सोडलं आणि तेव्हाच कधी तरी महाळुंग्याचं आतलं एक टोक तुटलं ते तुटलंच.

सुर्य उगवतो आणि मावळतो ही किती मोठ्ठी गोष्ट आहे नां! क्षण, तास, दिवस, आठवडे इ. इ. सरत राहातात आपोआप.

जाणारया दिवसांसोबत मनात अढी ठेवून पोरं आढीत घातलेल्या आंब्यासारखी पिकत राहीली..



Tuesday, November 11, 2008

देवी

देवी, नेसत्या आत्म्यानिशी भेटलेल्या स्त्रीयांची माणूस-रुपं. तीन वेगवेगळ्या कालखंडात (!?) लिहीलेल्या कविता, एकत्र जोडून काही अर्थपुर्ण होतय का ते बघतोय...



देवी-१


//१//

बर्फ वितळतो मणक्यात माझ्या,

मरणगंध पुन्हा दरवळतो

त्याच्या अभिषेकात.

सांगा देवीजी,

तुमचं अस्तित्व एखाद्या अभिशापासारखं का भासतं?

माझे रंग, गंध, सूर, छंद

सारे कसे ओढून घेतात स्वतःला स्वतःतच

//२//

आज तुमच्या नावाचा गोंधळ देवीजी,

जागरणाला याल नां तुम्ही?

आमच्या उभ्या देहाचा

पेटलाय पोत,

त्यात मनाच्या गाभारयात घुमतं

तुमचं बोलणं उदासारखं.

घुसमटतो माझा प्राण.

आत्मव्देषाचा हा उत्सव

तुमच्याच आशिर्वादाने

पार पाडतोय मी.

तुम्ही दिलेल्या लक्ष लक्ष

जिव्हारजख्मा प्रत्येक क्षणात मरणाशी तडजोड करतात

कवितांच्या बोलीवर.

या कविताही तुमच्या व्रताचं उद्यापन

//३//

तुम्ही माझ्या?

मी मात्र सर्वस्वी तुमचाच.

माझ्याकडून बांधलेले संबंधांचे दोर

आणि तुम्ही तगवलेलं

नातं निव्वळ दुःखाचं सुंदर


देवी-२


//१//

देवी, तू जननी या शोधाची

आणि सनातन नात्याची आद्यकडी.

माझ्या रक्तातील पेशीपेशीत तुझं

अस्तित्व गडद

महान अद्वैतासारखं.

या प्रवासाची तू अपरिहार्य सुरुवात

//२//

वास्तव परिमाणात मोजली जातात नाती,

देवी, तुझ्या अनुग्रहानेच झाले हे दिव्य ज्ञान.

तू वास्तवाच्या स्पर्शाचा दाहक झल्लोळ

कल्लोळ नंतर केंद्रात.

देवी, कुठे फेडशील हे पाप?

मी कवी होणे हे विधीलिखित असेलही

पण तू झालीस निमित्तमात्र

//३//

देवी,

तुझ्याशिवाय अपूर्णच आयुष्याची प्रस्तावना.

खुपसं प्रेम आणि तीव्र द्वेषानंतर

निवळतेपणीही तरळते

फसवणुकीची तीच भावना साधार.

दुखावणारया तुझ्या प्रत्येक शब्दातून माझे

कवितेत रुपांतर झाले पण त्या आहेत

ऋणमुक्त.

देवी, ते ओझे तर मी फेडतो आहे

सदेह.

मला हवा आहे मात्र तुझाच आशिर्वाद की

मी नाकारु शकेन कण्याला पेलणारे

तुझे मायावी हात

//४//

अस्पष्ट आणि धुसर

उमटलाय तुझा चेहरा

तरीही दुःखाच्या प्रचंड क्षणी जाणवलं

पोटातून

देवी, सनातन नात्यातील तुच दुसरी कडी.

दुःखाच्या ज्या निसटत्या समांतर स्पर्शाचे

आपण भागीदार, तिथूनही तू

मला

उगवतीलाच ऒढतेस.

देवी, हेही तितकंच खरं,

मी अस्पर्श ठरेन

म्हणून पायरीवरुनच मी कृतज्ञ

//५//

सवयीने उमजत जातात पुरातन लिपीचे अर्थ.

ती पुरातन असते की आपणच मोठे

होतो ती समजण्याइतपत रोजच्या अगणित

श्वास घेण्याच्या जन्मजात सवयीतून?

त्यानंतर

देवी, तू मला, मी तुला वाचत जाणं

आपल्यातील पिढीच्या अंतराला जोखणं होतं

//६//

ऎन बहरात थबकून

एखाद्या समृद्ध स्वगतासारखी

वाट्याला आलीस.

मौनातील ठसठसते दुःख

तुझ्या एका स्पर्शासरशी

उमलुन यावे इतके अतूर होते?

देवी, तू सनातन नात्यातील

तिसरी कडी.

तू प्रेयसी होण्याआधी परावर्तित भासातील माझी

उमजही तितकीच खरी

//७//

देवी

अनंत..

आणि आदी सुद्धा


देवी-३


//१//

पोत विझले,

चंद्र निजले,

पहाटतारे हिर्व्या तळ्यात

विझत, जळत, उजळत राहीले.

देवी,

तुझे कालातीत डोळे देखील

हळुहळू माणूस झाले

//२//

देवी,

चिमूटभर ओंजळीत

ओलेत्या आणभाका

घातल्या की

वारयावर वाहात येऊन

अंगभर रुजत जातात

हळदीच्या पिवळ्या हाका.


स्थिरावल्या की

तुझ्या ओटीपोटीत

नाळेच्या एका टोकाला

पेरतात

एखादा आश्वासक उखाणा

//३//

रांगा

रांगा

रांगा.

सरळ,

गोलंगोल

आणि वक्र रांगा.


माणसे,

माणसे,

माणसे.

स्थलांतरीत होत राहातात माणसे

एका रांगेतून दुसरया रांगेत

जसे जन्माचे फेरे


सात रांगा फिरुनही

गाभारा गिळत नाही मला.

श्रद्धा आणि सोय यांचे गणित

मांडत-विस्कटत असतानाच

प्रसादाचे केळे दह्यात मान टाकते

आणि घटीका भरल्यागत

देवी,

तुझे महाद्वार मज साठी उघडते


एका आत्ममग्न कसोशीने

टेकवतो मी कपाळभर तुझ्या माझे भाळ

आणि हातांवर एकरुप हात

करणी उलटवल्यागत.


ललाटरेषांच्या सामुदाईकीकरणाचा एक विस्फोटक प्रयोग

किंवा

तुझ्या दगडी देहावर

जीवाश्म होऊन अनंतकाळ उरण्याचे काही असंबद्ध प्रयत्न


देवी,

कोलाहल

नाही कानांना

स्पर्श

नाहीत शरीराला

आकार-विकार

नाहीत

देहभानाला


हळुहळु चंद्र चढतो माथ्यावर

आणि चांदण्यांचे आकाश डहुळत राहाते

हिर्व्या तळ्यात


कवड्यांची माळ घातलेला

येतो कुणी पोत

नाचवत तुझ्या अंगणात


देवी,

तुझे डोळे चमकतात पोताच्या अर्धवट प्रकाशात

काळजात खोचलेल्या षडजासारखे

शुद्ध आणि स्वच्छ

दैवी चांदीचे