Tuesday, December 11, 2007

भयाचे असंबद्ध वर्तमान

मी गच्च बंद डोळ्यांनी
भय हलके उसवुनी आले
पाण्यात खोल दडलेले
काही उदास वर आले

मातीत मुळांचे सर्प
शेवाळ छिन्न उरलेले
जे फिरुन वळूनी आले
ते भय माझ्यात उतरले

ओंजळीत मिटले भाळ
रेषांचे रंग सरकले
क्षितिजाच्या मागे गेले
जुने रक्त साकळले


मारुन अमेचे घोडे
दिवसाला परतुनी आणले
पण दूर खोल दडलेले
काही उदास वर आले

Thursday, December 6, 2007

नात्यांचे आकार समजून आले

नात्यांचे आकार समजून आले
आणि सखीचे डोळे अजूनच धुसर झाले

खोल आत दडवलेले संदर्भ
झाडांसारखे निरर्थक खुपू लागले
तसे सखीने विचारले ललाटरेखांमधे दडलेले भाष्य

आभाळाचे डोळे लेण्याचा शाप मला आहे सखी
खोटे कसे बोलू

’प्रतिमाभास' सारी अंगे गोळा करुनही
शापवाणी सारखे मला ऎकु आले माझेच शब्द
आणि नंतर कितीतरी वेळ
सखीचे कोसळणे

Friday, November 30, 2007

शिव्या- एक देणे!

किती थोड्या गोष्टी आहेत माणसाच्या आयुष्यात जिथे देणारा खुष असतो आणि घेणारा खल्लास! तरीही शिव्या भाषिक दृष्ट्या अस्पृश्य का? असे म्हणतात की तुम्हाला एखादी नवी भाषा किती येते याची परीक्षा घ्यायची असेल तर नव्या भाषेत शिव्या द्यायला सांगा. इतकं सारं असूनही शिव्यांना आपण सांस्कृतिक घटक मानत नाही ही मोठी खेदाची गोष्ट आहे.

शिव्या आणि मनुष्यप्राण्याचं वय यांच्या आंतरीक संबंधांविषयी फारसं संशोधन झालेलं नसलं तरी सांखिकीदृष्ट्या ते सिद्ध करणे फारसे कठीण नाही. उदा. तुम्ही आम्ही लहान असताना भयंकर भांडणे झाली की फार फार तर गाढव किंवा मुर्ख असे म्हणून आत्माराम शांत करायचो. नीट आठवून बघा, कॉलेजमधे या दर्जाची शिवी कधी दिली आहे का? तिथे सर्वसामान्यपणे जो उद्धार होतो तो इथे लिहीणे शिष्टसंमत होणार नाही अन्यथा मी दुर्मिळातदुर्मिळ पुण्यवचने तुम्हा सारयास ऎकविली असती. तर मुळ मुद्दा असा की कॉलेज मधे कानाखाली जाळ शिव्या काढण्या ऎवजी कुणी 'अरे गाढवा' असं म्हटलं तर किती विनोदी वाटेल? आणि कॉलेजमधली दुषणे पन्नास वर्षे वयाचा माणूस द्यायला लागला तरी आपल्या भुवया वर जातातच की. तर, पुराव्यानिशी हे सिद्ध केले जाऊ शकते की शिव्या आणि मनुष्यप्राण्याचं वय यांचा सरळ संबंध आहे. पुनरुक्तीचा धोका पत्करुन हे मी परत सांगु ईच्छितो की म्हातारपण म्हणजे दुसरे बालपण असे म्हटले जाते. म्हातारी माणसे परत 'अरे मुर्खा' वगैरे बालपणीच्याच सदवाण्या उच्चारत असतात.

शिव्या ही खरे तर मौखिक हिंसाच आहे. पण गुद्याचे काम मुद्यावर होणार असेल तर अश्या हिंसेचा मी पुरस्कार करतो. ताजाताजा बांधलेला रस्ता महिन्याभरात खराब होतो, तुमच्याच जीवंतपणाचे सर्टिफीकीट द्यायला कारकुन पैसे मागतो, सिग्नल तोडून बाईक आपल्या कारला घासून जाते, बॉस सगळ्यामागे त्याचेच नाव लावतो....कल्पना करा..या अंतहीन यादीपाई किती रक्त वाहु शकते! पहिल्या, दुसरया आणि भविष्यातल्या तिसरया महायुद्धातही एव्हढा रक्तपात होणार नाही जर अश्या सारया प्रसंगात आपण गुद्द्यांवर आलो तर. भाषेच्या या एका अपरुपाने सारया मानवजातीवर अनंत उपकार केले आहे. खेंगट्यांनी हसण्याचं काम नाही. फार गहन विषय आहे हा.

शिव्यांचा जागतिक मागोवा घेण्याआधी आपण आपल्या मातीतल्या शिव्यांकडे वळू. प्रादेशिकवाद मराठी माणसाच्या अंगी कसा भिनला आहे हे पाहायचे असेल तर शिव्यांचे अन्वयार्थ आणि भाषेच्या छटा आपल्याला ध्यानात घ्याव्या लागतील. कोकणी माणूस सहजपणे 'अरे रांडेच्या' म्हणेल. देशावर उच्चारुन बघा हे शब्द! पुण्यातल्या शिव्या कायमच अरबटचरबट असतात, अरे खेंगट, अहो शहाणे/विद्वान किंवा गेला बाजार मसण्या. मुंबई मुक्कामी, विशेषतः डोंबवली आणि मालाडला लोकल मधे चढताना म आणि भ यावरुन सुरु होणारया शिव्या सहजपणे "सोडल्या" जातात, जसे मोगल स्फुर्ति येण्यासाठी दीन दीन म्हणायचे तसे. तुम्हाला दंगल घडवायची असेल तर हे शब्दोच्चारण तुम्ही मराठवाड्यात करुन पाहा.

थोडं गंभीरपणे बोलायचं झालं तर शिवी हा एक सांस्कृतिक दहशतवाद आहे. म, भ तत्सम शिव्या हा वंशशास्त्राच्या दृष्टीने अक्षम्य अपराध आहे. किती थिल्लरपणे, किती सहजपणे उच्चारले जातात हे शब्द!

मान्य, तुम्हाला-मला भयंकर संताप येतो, रक्त उसळतं, मेंदु तरंगायला लागतो, कानातून वाफा यायला लागतात, उलटे-सुलटे कसेच आकडे सुचत नाहीत. मग बघता काय, कारची काच बंद ठेवायची आणि खच्चून 'काय रे भैताड' अशी व्हेज शिवी द्यायची. तुम्हालाही शिवी दिल्याचं समाधान आणि खाणारयाला ही!

Wednesday, November 28, 2007

पाहुणा

येऊरच्या जंगलात तिसर्यांदा स्टार्टर मारुनही गाडी सुरु झाली नाही तेव्हा मात्र गाडीत जरा चलबिचल झाली. संध्याकाळची वेळ, त्यात ड्रायव्हरही सोबत नाही आणि आता गाडीही रखडली आहे. "Shit! निदान सेलची तरी रेंज असावी. निघाल्यापासून अपशकून." मोबाईलची बॅटरी आणि सिग्नल, दोन्ही जेमतेम एक कांडी दाखवत होते. दिवस वाईट सुरु झाला की सगळच वाईट होतं म्हणतात, तसंच काही तरी. सिग्नल सारखा येत आणि जात होता पण शेवटी कसबसं बोलणं झालं आणि कामाचं ठिकाण चालत जाण्याच्या अंतरावर आहे हे कळाल्यावर जंगलातल्या त्या त्रस्ताचा जीव जरा भांड्यात पडला. कार तिथेच सोडून चालत जाण्याचा निर्णय जसा झाला तसा अचानक घुबडाचा घुत्कार जंगलातल्या शांत वातावरणात घुमला. "जंगलात घुबडाचा नाही तर काय लताचा आवाज येणार आहे?" अशुभाची चाहूल विनोद केला की जाते असं काही लोकांना उगाचच वाटतं. असो.

अर्धा पाऊण तास चालूनही कोणीच का दिसत नाहीत म्हणून चंद्राच्या प्रकाशात जंगलातल्या त्या अनोळखी पाहूण्यानं घड्याळ पाहीलं तर ते कधीच बंद पडलं होतं, मोबाईलच्या बॅटरीनं मान टाकली होती आणि डोक्यावरचा चंद्र अभद्र ढगांआड वेगाने नाहीसा होत होता. घश्याला कोरडं पडली होती ती भितीने की जवळ पाणीही नाही या कल्पनेने हे न समजल्याने पाहुणा भराभर पाऊले उचलायला लागला.
"अहो सुक..सुक.."
"कोणी तरी आहे मागे" शहरात राहून ही काही आदीम भावना जाग्या असतात. बाजूच्या झाडीतही धुसपुस झाली. "हे भास नसणार". मघाच्याच आदीम प्रेरणांनी मेंदुला सुटकेचे जुने मार्ग दाखवले आणि स्वःतच्याही नकळत पाहुण्याच्या पायांनी वेग पकडला.
"अहो सुक..सुक.." आवाज वाढला..जवळूनही आला
"मागे पाहू नकोस" अंतर्मनाचा इशारा इतका स्पष्ट होता की गाव दिसे पर्यंत पाहूणा पळतच राहिला. आदिवासी पाड्यांवर अंधार लवकर पसरतो आणि भोवतालचे वातावरण भलतेभलते आकार घ्यायला लागतं हे खरंच पण म्हणून कुणाचीही चाहूल लागु नये? "काही तरी चुकतय"
पाहुणा धापा टाकत उजेडाच्या दिशेने धावला.
"आल्या आल्या मॅडम आल्या. अहो मॅडम, होत्या कुठे तुम्ही? तुमची गाडी बंद पडली ते ठिकाण इथून १० मिनिटांच्या अंतरावर होतं आणि आता तुम्ही तब्बल दिड-दोन तासांनी उगवताय. शुटिंग खोळंबलं की हो तुमच्या पाई"
"मी..मी रस्ता चुकले होते"
"वाटलचं मला. म्हणूनच इथले दोन आदिवासी पाठवले होते तुम्हाला शोधायला..ते बघा आलेच ते"
"साहेब, या बाईंना सुक सुक करुन घसा कोरडा पडला बघा पण या थांबायलाच तयार नाहीत. पळत सुटल्या ते थेट इथंच आल्या की"
"मॅडम..आता थोडा वेळ थांबावं लागेल. चंद्र पुन्हा उगवला की शुटिंग सुरु करु. शॉट असा आहे की तुम्ही जंगलात तुमच्या प्रियकरासोबत आला आहात आणि निसर्गाच्या साक्षीने तो तुम्हाला एक हिरयांचा हार घालत आहे आणि मग तुमचा डायलॉग. आपल्याला लोकांना असं सांगायचं आहे की हिरा है सदा के लिये. ओके?"

पाडावरचे सगळे अर्धे नंगे आदिवासी शुटिंग बघायला जमले होते. यथावकाश चंद्र उगवला. दिग्दर्शक महोदयांनी सगळे लाईट घालवले आणि घसा फाडून आरोळी फोडली "लाईट! कॅमेरा!! ऍक्शन!!!"

अर्धेनंगे आदिवासी तोंड उघडे टाकून काय सुरु आहे ते बघत होते.
एका चिकण्या दिसणारया माणसानं काही तरी कानापुसी झाल्यावर खिशातून एक चमकणारा हार काढला आणि पाहुणीच्या गळ्याभोवती गुंफला. पाहुणीने डोक्यावरचा घुंघट मागे सारला, एक अत्यंत मधुर हास्य देत तिने डोळे मिटले आणि किंचित पुढे वाकून ती लाजल्यागत म्हणाली "You May Kiss The Bride Now!"

...आणि पंगत पाहुण्यावर तुटून पडली.


--------------------------------------------------------------
लहानपणी मी आणि माझी ताई एक मजेदार खेळ खेळायचो; नाटक आणि सिनेमाच्या जाहिराती एकत्र करुन काही तरी मिनिंगफुल वाक्य तयार करायचा. म्हणजे कसं, "भटाला दिली ओसरी""अचानक""रंगल्या रात्री अश्या"...अर्थात ही सगळी चावट नावं आजच्या काळातली आहेत आणि चावटपणाही! पण तो खेळ सर्वसाधारण पणे असा असायचा.
काल टिव्हीवर कोणत्यातरी हिरेवाल्याची ऍड बघताना "ती" "त्या"ला हिरयाचा हार घातल्याबरोबर You May Kiss The Bride Now!" चं आवताण देते आणि पुढच्या क्षणी मला मतकरयांच्या "पाहुणा" चा "आणि पंगत तुटून पडली" हा शेवट आठवला. वय बदलतात, खेळाचे स्वरुपही बदलते पण खेळ तेच राहातात हेच खरे.
या लेखाला कसलंही साहित्यिक मुल्यं नाही (आधीच्या लेखांना आहे असं मीच ठरवुन टाकलेलं आहे:)) तेव्हा गंमतशीर स्वभावाच्या लोकांनीच ही "भयकथा" वाचावी.

Monday, November 26, 2007

पुरुषसुक्त: दोन टिपणे (180!)

-१-

अस्तित्वाचे अपभ्रंश सोबत घेऊन
जगताना
थकलास
तर थांब कधी माझ्या दाराशी
कवितेचे एखादे जुने कडवे
उखाण्यासारखे सामोरे घेऊन येईन मी
तर कदाचित वितळेल तुझा दगडी
चेहरा
आणि ओथंबून वाहणारया तुझ्या शब्दांना मिळेलही
अर्थाचा एखादा दृष्टांत

-२-

कोणतेही बंधन
नको असते मला
की काळाची एखादीही मेख
पण पाठीतून आरपार
जाणारा मज्जारज्जू
सतत खुपत राहातो
जसा वारयावर धावणारा अबलख अरबी घोडा
वरचेवर कुणी पेलावा
धारदार भाल्यावर

Tuesday, October 30, 2007

रंग

रंगावरुन मनाच्या तळाचे कंगोरे सांगणारा भविष्यवेत्ता भेटला होता मला एकदा.

"बोल काय सांगु तुला? भुतकाळातली भुतं की वर्तमानाचे वर्तमान? म्हणत असशिल तर भविष्याचे आरसे आत्ताच दाखवीन उलगडून. ओळखशील स्वतःला आत्ताच, तर सावरशील कदाचित काळाच्या एखाद्या निसरड्या क्षणावर. मनापासुन ऎकशील तर कदाचित फायद्यात राहाशील नाहीतर थोडीशी गंमत समज आणि विसरुन जा"

सुर्याची कुळं आणि चंद्राची मुळं खणून भविष्य वर्तवणारी असंख्य बिनचेहरयाची माणसे मी पाहीली होती. हातांवरच्या रेषात भुत-भविष्य शोधत हरवलेली माणसेही माझ्या पाहाण्यात होती. पण निसर्गाच्या अंगांगात भिनलेल्या रंगांचे, त्यांच्या अनंत छटांचे विलगिकरण करु पाहणारा हा पहिलाच.

संधीला पंख असतात वायुचे, अशब्दाचे तीव्र कान आणि मौनाची बेजोड भाषा.

"निळा" मी माझ्याच नकळत बोलता झालो.

"विशाल! बच्चा, मोठं मन, मोठे विचार...आकाशाची भव्यता- सागराची खोली लाभली आहे तुझ्या आवडीला"

निळ्या रंगाच्या अनंत छटा माझ्या डोळ्यां समोर तरळत राहिल्या. उत्तरे नसतातच, प्रश्नांचेच छंद होऊ पाहाताहेत आता.

"बाबजी, पिवळा रंग? बुद्धाची करुणा आणि ऍनचं एकाकी पण दिसतं मला. कान कापलेला, उन्हात तळपून सुर्याहूनही तेजस्वी व्हिन्सी दिसतो मला कधी त्यात.."

"उत्तरांचे कसले प्रश्न करतोस बच्चा? विरक्तीचे निःशब्द मार्ग दिसतील तुला, जरा डोकावुन पाहा तुझ्या रंगात"


विचारण्या विचारण्यात रंगा मागून रंग संपले; कधी हिरवा, कधी पारवा आणि पोत तरी किती त्या रंगांचे..गर्भरेशमी हिरवा आणि राघुचा ही हिरवाच.


तो पॅलेटमधले रंग कॅनव्हासवर ओतत राहिला. तलम मऊशार त्वचेवर धारदार चाकुने हळूवार नक्षी काढावी तसे कॅनव्हासचे अर्थ बदलत राहिले आणि कॅनव्हासाची नियतीही. रंगांचे गुढ अर्थ समजुन घेण्यासाठी आता त्याला कुण्या भविष्यवेत्त्याची जरुर नव्हती. एकेक रंग असे चित्तवृत्तीच्या एकेक टोकाला बांधले तर एका माणसातुन किती माणसे उभी राहातील याचे हिशोब त्याच्या आवाक्याबाहेरचे होते. आकारां पलीकडले आकार आणि मिती पलीकडल्या मिती रंगवून जीव थकला तसे त्याने प्रकाशाचे दान मागितले आणि सर्वत्र प्रकाश झाला.


ज्या नक्षत्रावर
आम्ही जन्मलो
त्याचे सारेच गुणदोष
कॅनव्हासवर पसरले होते
त्यातून कोणीतरी कोरुन
काढलेलं नाईफपेंटींग
म्हणजे आमचा समुर्त देह

Sunday, October 28, 2007

सृजन-सर्जनत्वाचे अपरंपार शोध

एखाद्या कलाकृतीचा अर्थ लावणे, तिला समजून उमजून घेणे आणि दिसणारया परिघाच्या आतील वर्तुळ शोधणे हे सृजनत्वाचे प्राथमिक लक्षण. कलाकृती "वाचणे" म्हणजे समिक्षा करणे हे गृहितक काही अंशी खरे असले तरी त्या समिक्षेची मांडणी, अभिव्यक्तीचे माध्यम आणि मुख्यतः कलाप्रकाराची खोलवर जाण या मुद्यांवर आपण सृजन आणि समिक्षक यांचे द्वैत समजु शकतो. सृजन आणि समिक्षक यांचे हे वर्गिकरण म्हणजे water tight compartmentalization नव्हे. पण समिक्षक हा दर वेळी सृजन असतोच असे नव्हे, कोरडेपणाने व्यवसायाचा भाग म्हणूनही समिक्षा होऊ शकते. पण सृजन हा कोरडा नसतोच आणि तो जाणकार असेल असे ही नाही आणि म्हणूनच त्याच्या मनोवृत्तीत ढाळून एखादा कलाप्रकार बघणे हा मोठा गंमतीचा अभ्यास होऊ शकतो.

हा भुप राग, हा सकाळीच म्ह्टला गेला पाहिजे किंवा कुमारांनी इथे समेवर येणे अपेक्षित आहे किंवा हे शार्दुलविक्रिडीत म्हणजे मात्रांचे गणित हे असेच! समिक्षक होता होता राहिलेली, जाण असणारी ही सृजन जमात शास्त्रकाट्यांच्या कसोटीवरच कलेचा आस्वाद घेते. पण हा अभ्यास कधी कधी इतका कठोर होत जातो की रसिकतेची बाकी परिमाणे हळूहळू फिकुटत जातात. पुर्वी नाडकर्णी मटात नाटकं आणि सिनेमावर लिहायचे. कित्यकेदा समिक्षक नाडकर्णी आणि रसिक नाडकर्णी यांच्यात फारच धुसर फरक असायचा आणि पानभर फक्त अमका अँगल कसा हवा होता आणि तमक्या प्रसंगात वाजणारे पार्श्वसंगीत कसं चुकीच्या रागात आहे याचीच चर्चा व्हायची.

बाल की खाल काढणारी म्हणून एक जमात असते. ठणठणपाळाने एकदा धोंडांची या सवयीबद्दल चांगलीच फिरकी घेतली होती, तिच ही जमात. नक्की कोणत्या मनस्थितीत कलाकृतीचा जन्म होतो, त्याचा कलाविष्काराशी कसा संबंध आहे आणि म्हणून त्या कलाकृतीचा हा अमुकतमुक अर्थ असं हे वर्तुळ आहे. कुमारांचा घसा कसा खराब झाला, त्यांच्या गाण्यावर त्यामुळे कशी बंधने आली आणि म्हणून त्यांची स्वःतची अशी गानशैली निर्माण झाली असे हे गणित. मर्ढेकरांनी पिंपात ओल्या लिहीली तेव्हा प्लेगची साथ आली होती का? गॉगने पिवळी सुर्यफुले रंगवली होती तेव्हा त्याचा brain disorder सुरु होता म्हणून ती फुले जास्त ब्राईट किंवा ग्रेसना बालपणातून ईडिपस कॉम्प्लेक्स डेव्हलप झाला म्हणून सुमित्रेचे असंख्य शारीर उल्लेख...भुतकाळ, सापेक्ष परिस्थिती, भोवतालचे वातावरण या सारयांचा कलाकृतीची असणारा संबंध यांचा अंदाज बांधण्याचे एक अवघड काम ही मंडळी करत असतात.

कलाकृती समोर उभे करणारे असंख्य अवघड प्रश्न जमलेच तर स्वःतच्या अनुभवांशी जोडू पाहाणारी आणि नाहीच जमले तर त्या प्रश्नांसकट आयुष्य जगण्याची हिंमत ठेवणारी सृजनाची ही एक वेगळीच रित. एका अर्थाने थोडीशी लंगडीही कारण बाकीच्या सृजनजातीनां कलेच्या शास्त्राचं किंवा कलाकृतीमागच्या इतिहासाचं पाठबळ तरी असतं. ही जमात म्हणजे खरा कॅलिडास्कोप, प्रत्येकाचे अर्थ वेगळे, कलाकॄतीला भिडण्याची रित वेगळी आणि म्हणूनच आस्वादाची पातळीही निराळी. अर्थात इथे कलेचं किंवा कलाकाराचं गणित नसलं तरीही सृजनाच्या अनुभवसिद्धतेची समिकरणे मात्र नक्कीच असतात. मला किशोरी प्रचंड आवडते, तिची मीरा ही आवडते पण तिने म्हटलेले मराठी अभंग रुचत नाहित कारण माझं ट्रेनिंग भिमसेनांच्या आवाजात पारंपारिक चालितली भजनं ऎकण्यातलं असतं. मला शेक्सपिअरची नाटकं, त्यातली स्वगतं, त्यातलं संगीत समजतं पण म्हणून मला बाख भावलाच पाहिजे हा आग्रह नाही. रविवर्मा माझ्या मातीतला, पुराणातले सारे संदर्भ अजूनही ताजे आहेत म्हणून तो पिकासोच्या पल्याडंच आवडला पाहिजे असं नसतं. यात तुलना किंवा प्रतिवारी नाही. हे अनुभवांना भिडणं, माझ्या अनुभवसिद्धतेवर अवलंबुन आहे.

सॄजन-सर्जन म्हणजे पुरुष आणि प्रकृती यांचे representation आहे; एकमेकांशिवाय अपूर्ण पण तरी ही पुर्ण.

सर्जनांचे असंख्य पद्धतीने वर्गिकरण आधीच झालेले आहे. थोड्या वेगळ्या दृष्टीने बघायचं झालं तरी उपलब्ध वर्गिकरणावर एक मोठा ओव्हरलॅप असेलच.
स्वःतच्या अनुभवावर लिहिणारे, दुसरयांच्या अनुभवांवर लिहिणारे, खरे, काल्पनिक, भलं-बुरं...अक्षरशः अतोनात प्रकार. पण आचवलांनी एका कवयित्री बद्दल बोलताना सर्जनाची अफलातुन व्याख्या सांगितली आहे; ती कवयित्री निर्मितीक्षमतेच्या ज्या बिंदुला पोचलेली असते, तिची कविता सृजनाला नेमकी त्याच बिंदुला पोचवते.

कोडी..असंख्य कोडी....

Tuesday, October 23, 2007

विदुषक

विदुषकाने एकदा त्याच्या दुखरया पायाकडे आणि नंतर लग्नाचं वय उलटून गेलेल्या त्याच्या मुलीकडे आणि निठल्ल्या, निकम्म्या मुलाकडे अनुक्रमे हताशपणे आणि तिरस्काराने पाहीलं. "या पोरानं काही उद्योगधंदा केला असता तर आज हा मोडका पाय घेऊन नाचावं लागलं नसतं, ना या पोरीच्या लग्नाची चिंता करावी लागली असती" विदुषकानं मनातल्या मनात विचार केला "आणि हो, त्या नव्या बेरकी मॅनेजरची बोलणीही खावी नस्ती लागली." मॅनेजरच्या आठवणीने विदुषक कसानुसा झाला. गेल्या काही महिन्यांपासुन त्याचं वय जाणवत होतं आणि सर्कसच्या त्या छोट्या तंबुचे नियम मोठे स्पष्ट होते; लंगड्या घोड्यांना तिथे जागाच नव्हती. विदुषकाला तरीही खात्री होती की या नव्या जमान्यात सर्कसला कोणी दुसरा जोकर सापडणार नाही. शिवाय त्यानं आज लंगड्या पायांनी मारलेल्या बेडूक उड्यांनाही पब्लीक बरं हसलं होतं. आजचा शो आठवून विदुषकाला जरा धीर आला आणि पायाचं दुखणं मागे सारुन त्यानं मॅनेजरच्या तंबुचा रस्ता धरला. "कदाचित येव्हढ्या वर्षांची सेवा आणि जुने दिवस आठवून देणारा आजचा परफॉर्मन्स, या बळावर एक जीर्ण पगार वाढ!" विदुषकाचं पायाचं दुखणं कुठल्या कुठे पळून गेलं आणि एक पाय खुरडत तो नव्या उत्साहाने मॅनेजरच्या तंबुत घुसला.

"तू आता मुक्त आहेस"

विदुषकाला कुणीतरी थोबाडीत मारल्यासारखं वाटलं. "मुक्तं?" विदुषकानं हा शब्द परत परत उच्चारुन बघितला पण त्याला काहीच अर्थबोध होत नव्हता. आपल्या पायात नक्की खिळा घुसला होता की कुणी आत्ताच आपल्या गुडघ्याच्या वाट्या काढून घेतल्या हे न समजल्यामुळे विदुषक हातांच्या भारावर भराभर उड्या मारत तंबुत परतला, नेहमीच्या सवयीनं.




विदुषक सतराशेचौदाव्यांदा तोंड घासून बघतो. त्याच्या चेहरयावर चढलेली रंगाची पुटं उतरत नसतात. दोन्ही हातांनी गच्च धरुन आता तो चेहरा उपटण्याचे प्रयत्न करत असतो.


नव्या नव्या उत्साहात, विदुषकाचा निकम्मा मुलगा रंगीबेरंगी कपडे घालून, नाकावर लाल रंगाचा बॉल ठोकून बसवत असतो.


अंगावर फक्त रात्र ओढून, विदुषकाची मुलगी, बेरकी मॅनेजरची आतुरतेने वाट बघत असते.

Monday, October 22, 2007

सावित्री

-१-
...
मी म्हटलं,"मोर हवा तर आपणच मोर व्हायचं. जें जें हवं तें तें आपणच व्हायचं"
...
-२१-
केवळ एका पत्रांतील दोन शब्दांनी ती ओथंबलेली असते. तिला पुष्कळ वेळां कांहीच सुचत नाही. कुठून कसे धागे विणले गेले. कुठल्या पाखरांनी स्वरांची ओवणी केली.

दिवस तिला अपरुप असतो, रात्र फुलवारी. पण तिच्या मनाला नाही सोसत शब्दांची बंदिषी.

ती म्हणाली होती, अशीच कधीं तरी येईन-आणि दिवस लोटले तरी आलीच नाही.

मग वाटेवरच्या बागेंत त्याला कोण भेटलं? कोण कुणाकडं निघालं होतं?

बरोबर चालतांना पावलं आडखळलीं नाहींत. डोळे कुठंच रेंगाळले नाहीत. वाट ओळखीची झाली आणि बाजूच्या झाडांनी सावल्यांची तोरणं बांधली. खालीं पडलेल्या जुन्या पानांना पहिली आठवणहि उरली नाहीं.

नदीच्या काठांवर ती बसली होती तेव्हां तिनं उगाच पाण्यांत खडा टाकून कुणाला भिवविलं नाहीं. एक सारस पक्षी दुरुन येऊन काठांशी गवतावर अलगद उतरला. त्याचं पाण्यांतलं प्रतिबिंब जरसुद्धा सरकलं नाहीं.

पहिली पावसाची सर अचानक आली तेव्हां ती भिजत चिंब तशीच उभी राहिली.

देवळाच्या आवारांत त्याच्याबरोबर फिरतांना तिनं सहज एक उत्सवांतील नाचाची गिरकी घेतली आणि क्षणभर नसलेली वाद्यं तालावर घुमूं लागली.

ओढ्यावर बसून फुलं गाथतांना जीं थोडीं कोमेजलेलीं होतीं त्यांनाहि तिनं हारांत सांवरुन घेतलं.

हे सगळं कुठं झालं?

कुणाच्या तरी साठ सांभाळलेल्या प्रश्नांची ही पाच संगतवार उत्तरं.

**********************************************************************************************************

पुस्तक: सावित्री
लेखक: पु. शि. रेगे

कधी, ते आठवत नाही पण बहुदा इंजिनिअरींगच्या दिवसांमधे, आईने मला हे छोटंसं पुस्तक दिलं. आवडणारी खुप पुस्तकं आहेत, सावित्री अगदी टॉपवर आहे असं ही नाही पण या पुस्तकात एक मराठीत सहसा न आढळणारं अत्यंत रोमॅन्टीक वातावरण आहे.

Monday, October 8, 2007

कागदा सारखा निरक्षर माझा हरी झाला

-१-

Writer's Block :- अशी एक अवस्था ज्यात लेखकाला काही तरी सांगायचं असतं किंवा त्याला तसं वाटतं (की आपल्याला काही तरी सांगायचय) पण ते कागदावर उतरवता येत नाही. जरी या अवस्थेला Writer's Block असे नाव असले तरी बहुदा सर्व कलाकार या फेजमधून जाऊ शकतात. सर्वसाधारणपणे याला मेन्टल ब्लॉक असे ही म्हणता येऊ शकते. ही अवस्था काही दिवसांपासून काही वर्षांपर्यंत राहु शकते.
अनुभुतींची कमतरता, कला माध्यमाचा तोकडेपणा, प्रतिभा आणि व्यवहार यांच्यातील अटळ ओढाताण ही यामागची सिद्ध झालेली काही कारणे आहेत. या व्यतिरीक्त मेंदुतील काही रसायनांचे असमतोल हे एक असिद्ध कारण आहे (स्वस्त भाषेत केमिकल लोचा).
यावर उपाय म्हणून लेखकाने अश्या अवस्थेत सतत काही तरी लिहीणे आवश्यक असते, रोज निदान २-३ पाने. शक्यतो असे लिखाण दुय्यम दर्जाचे असल्याकारणे ते आपल्यापुरतेच ठेवावे हे इष्ट.

-२-

सगळंच अस्वस्थ आहे
आभाळ गच्च भरुन यावं आणि सांडूच नये असं काही तरी
एकेक श्वास शब्दांच्या बोलीवर उधार आणलेले
शब्द सापडलेच नाहीत तर? अर्थांचे सारे कोलाज परत मागाल मला सारे?


-३-

"कागदा सारखा निरक्षर माझा हरी झाला"

लिहू म्हणताच पाषाणाचा आरसा झाला
जिव्हाळ्याचे शिल्प आले जन्माला
रानोमाळ हिंडणारया ओळी एकत्र आल्या
वनमाळी अनुभव मधोमध उभा झाला
पाठमोरा पाठकोरा सामोराही कोराच
कागदासारखा निरक्षर माझा हरी झाला

-४-

अमृता प्रितमची मुलाखत सुरु होती. एक चाळा म्हणून त्या कागदावर काही तरी बरबटत बरबटत मुलाखत देत होत्या. मुलाखत संपल्यावर त्यांच्या लक्षात आलं की कागदभर त्यांनी साहीर- साहीर असं लिहीलं होतं. त्याचा हा संदर्भ:

"मी कोरया कागदावर तुझे नाव लिहीत गेले
आणि त्याचीच एक कविता झाली"

"कलमने अज्ज लोडिया गीता दां काफिया
एह इश्क मेरा पहुचिया, अज्ज केहडे मुकाम ते"

-टीपा-

प्रथम चरण- बरयाच लोकांनी Writer's Block चा उल्लेख केलाय. त्याची एक जमेल तेव्हढी व्याख्या मला इथे टाकावी वाटली म्हणून हा कोरडा वाटणारा उद्योग

द्वितीय चरण- या ओळी माझ्या

तृतिय चरण- दिलीप चित्र्यांची एक मला अतिशय भिडलेली कविता. आता ही कविता इथे का असे विचाराल तर मला ती या कॉन्टेक्स्ट मधे भेटली. हरवणे, सापडणे आणि सापडल्यानंतरचा कोरडेपणा असा काहीसा या कवितेचा पोत आहे.

चतुर्थ चरण-या चार ओळी एकाच कवितांचा भाग आहेत की नाहीत माहित नाही पण मला त्या तशा वाटतात. सांगण्याचा मुद्दा असा की तुमची लिखाणा कडे बघण्याची दृष्टी, त्यामागची इन्टेसिटी जर दांडगी असेल तर जगण्यासाठीच्या दोन ओळी कश्याही मिळतील.
अमृताची मी कोरया कागदावर तुझे नाव..ही कविता मला माझ्या आठवणीत अजून दोनदा भेटली आहे; गुलजार आणि दिप्ती नवलच्या कवितांमधून. नक्की संदर्भ आठवत नाहीत.

Monday, October 1, 2007

निवांत आकाशाचा एखादाच मनसोक्त तुकडा

इथे जरासे वेगळेच

मुळे रुजवावित तर माती
बेभरवशाची
वीण उसवावी तर सोबतीला
प्रकाशाची लख्खं तिरीप
आणि आरश्यांना सलज्ज शिकवणुक लयबद्ध डोळ्यातुन
देह भोगण्याची

थांबेन तर टोकभर जागाही पुरेल अन चालेन तर समुद्र मागे सारावे लागतिल प्रिय

मायावि
क्षुल्लक
अस्तित्वाला निरंतराचे अगम्य आव्हान

या क्षणी
माझ्या खिडकीच्या टोकावरुन दिसणारा
निवांत आकाशाचा एखादाच मनसोक्त तुकडा
तोच खरा

Wednesday, September 26, 2007

भंपि

भाऊ, धाडस लागतं तसले पिक्चर बघायला.

कुणी ही सोम्यागोम्या नाही पाहु शकत तसले पिक्चर.

अश्या विचित्र नजरेने काय बघता? आम्हाला आवडतात तसले पिक्चर. जर कुणी तन-मन-धन घालून आपल्या अंगभुत कलेचं प्रदर्शन करत असेल तर आपण प्रोत्साहन नको द्यायला?

Wait a minute.. तुम्ही हे तसल्या-तसल्या शब्दा मुळे आमच्याकडे असे बघताय का? अहो मी बोलतोय मनःपुत भंकस पिक्चर्स उर्फ भंपि बद्दल...

हं coming back to the point , तर आम्हाला असले (यावेळी तसले नाही)पिक्चर्स आवडतात. आम्ही त्यांना एंजॉय करतो. खरंच!

आता बघा, पाथेर पांचाली किंवा जन अरण्य किंवा अपूर संसार बद्दल तुम्ही-आम्ही काय लिहिणार? म्हणजे, एक तर कळत नसताना उगीच आर्टी व्हायचं, जगातल्या कुठल्याशा भोकात बसणारा एक समिक्षक त्या पिक्चरची स्तुती करणार आणि मग आपण त्याची रि ओढायची. यात काही राम आहे का? (हा सध्या कळीचा प्रश्न आहे म्हणे). काही लोकांना आपली लायकी कबूल करणं भयंकर अपमानास्पद वाटतं पण गुरु, दिलवाले दुल्हनिया..(सुस्कारा SS ) वगैरे पब्लिक कॅटॅगरीतल्या पिक्चर्स बद्दल बोलायचं तर आपल्याला तिथं कुत्रं पण हुंगत नाही. तिथे तरण आदर्श, मसंद असले महागुणी खांब आहेत. तर आता आपल्या वाट्याला काय राहातं? हंSSSSS बरोब्बर...आपल्या वाट्याला राहाते भंपिची समिक्षा. खरं सांगु का? अहो मजा असते असले पिक्चर बघण्यात.

आता या "छंदा"ची सुरुवात कुठून झाली? ज्याकाळी (म्हणजे इयत्ती दहावी पर्यंत)आई-दादा घेऊन जायचे तेच (वर्षातुन एक किंवा दोन) पिक्चर आम्ही बघायचो, त्याकाळात शाळा बुडवून (किती विचित्र- शाळा बुडवुन काय? बहुतेक शाळा न आवडणारया माणसानं फेकलेलं वाक्य दिसतय) मी आणि भुषण फडणिस नावाचा सर्वार्थाने स्वच्छ मित्र घरी न सांगता पिक्चरला गेलो. त्याच दिवशी आम्ही पकडलेही गेलो आणि शाळेत सरांसमोर दादांचा मार खाऊन झाल्यावर आम्हाला पिक्चरचं नाव विचारलं गेलं. "शिरडी के साईबाबा" आम्ही अत्यंत निरागस चेहरयाने सांगितलं (शाळेत वर्गातल्या मुलीबाळींसमोर अपमान झाला की चेहरयाचं जे होतं त्याला निरागस चेहरा म्हणतात- गरजुंसाठी निरागस चेहरयाची व्याख्या). आणि माझ्या या भयंकर छंदाची अशी सुरुवात झाली, kick start म्हटलं तरी चालेलं.

आता या भंपिचा पण आपला म्हणून एक क्लास असतो. बनवतानाच एखादा सिनेमा एका विशिष्ट वर्गासाठी आणि मुद्दाम बकवास केला तर तो भंपि नाही म्ह्टला जाऊ शकत उदा. मिथुनचे शिणेमे (गुंडा, चिता, चांडाल!!!!). खरा भंपि हा नैसर्गिकरित्याच भंकस बनतो उदा. दौड. बहुतेकवेळा अत्यंत निर्मळ मनाने अश्या चित्रपटांची निर्मिती झालेली असते. दरवेळीच असे भंपि विनोदी असतात असेही नाही. आता मी काही उदाहरणे इथे देणार आहे. तुम्हाला माझी या विषयातली मास्टरी दाखवण्याचा यात अजिबातच हेतु नाही हे मी नम्र पणे सांगु ईच्छितो. सरहद नावाचा एक सिनेमा आहे. मला खात्री आहे, तुम्ही तो पाहिलाच असु शकत नाही. दिपक तिजोरी हिरो असणारा भंपि कोण बघणार? आम्ही हा भंपि बघितला कारण दिपक त्यात इंजिनिअर होता. एका वयात समव्यवसायी बंधु विषयी जो कळवळा वाटु शकतो केवळ त्या पोटी आम्ही हा भंपि बघितला. याच इसमाचा पहला नशा नावाचा सो-कॉल्ड सस्पेन्स भंपि पण मजा मारत बघितला. तस्साच सैनिक नावाचा भंपि आम्ही नितळ देशप्रेमापोटी बघितला. त्यात भलतच प्रेम ऊतु जातं होतं हा वेगळा भाग. अशी कितीतरी उदाहरणे आहेत पण उगाच तुम्हाला कॉम्प्लेक्स यायला नको म्हणून थांबतो.

निर्मिती प्रक्रियेकडून आता आपण असा एखादा जेन्युईन भंपि कसा बघावा या कडे वळु. ही तपश्चर्या थोडी कठीण, पण जमणेबल आहे. सर्वात आधी मनातले विकार काढा. मोह-मत्सर यांच्यावर विजय मिळवणे हीच भंपिच्या यशाची पहिली पायरी आहे. आता काही तरी होईल मग काही तरी होईल असा विचार करुन भंपि बघाल तर हाती काहीच लागणार नाही. दुसरी पायरी म्हणजे निरपेक्षता. भंपि बघताना कसल्याही अपेक्षा ठेवायच्या नाहीत, मनात कसलेही पुर्वग्रह ठेवायचे नाहीत आणि लोकांच्या कुत्सित कॉमेंट कढे तर लक्ष मुळीच द्यायचं नाही. पडद्यावर समोर जे चालु आहे त्यात मजा शोधायची. हे काय सुरु आहे आणि मी इथे का आहे हे मुळ प्रश्न भंपि बघताना डोक्यात आले जरी तरी तुमची तपश्चर्या भंग पावु शकते. आणि तिसरी आणि शेवटची पायरी म्हणजे शहाणे करुनी सोडावे सकळ जन. भंपि बद्दलचे गैरसमज दुर करत अजून मित्र-मैत्रिणी भंपि चळवळीत सामिल करत जायचे.

भंपि हे व्यसन किंवा छंद आहे हे म्हणण्यामागे कोणताही सटायर नाही. आजा मेरी जान नावाचा किशनकुमारचा भंपि बघायला आम्ही २ तास आधी अभिनवला गेलो आणि आरडी ची आजा मेरी जानची अप्रतिम कॉम्पोझिशन ऎकायला मिळाली. प्रभुदेवाचा मुकाबला बघायला २ तास आधी गेल्यामुळे आधीच्या शोतलं मुकाबला-मुकाबला गाणं ऎकायला मिळालं. हे गाणं भंपित शेवटी आहे त्यामुळे भंपि शेवटपर्यंत बघायचा आणि या पुढे कधीही डब्ड साऊथ इंडि. सिनेमा बघायचा नाही हाही बोध मिळाला. चॉकलेट बघितलाय का? बहुतेक इंग्रजी सिनेमाची कॉपी वाटावी इतपत भारी भंपि. दौड हा तर भंपि शिरोमणी म्हणावा या लायकीचा सिनेमा आहे-मास्टरपिस! वाक्यावाक्याला विनोद आणि हशे. मैं हुं ना, बादशाह हे भंपि तर मी कितीही वेळा, कोणत्याही सीन पासून, कुठेही पाहू शकतो. गोंद्याचे अनारी नं १ हा त्यातल्या सिमरन नावाच्या इसमी साठी आणि हद कर दी आपने त्यातल्या गाढवाच्या सीन साठी (मेरा वजन जादा है तो मेरी बात का वजन भी तो जादा होगा!!) लै वेळा बघुन झाले आहेत. कच्चे धागे तुम्ही बघितलाय का? नुसरत फतेह नं नुस्तं पाडलय. मेलेल्या डोळ्यांचा देवगण, (तेव्हा) बायलट सैफ, नाचण्यापुरत्या बाया आणि नुसरतची अमेझिंग कव्वाली आणि सुफी ट्रीट. कधी कधी भंपि एखाद्या प्रसंगातही अमर होतो. भयंकर फ्लॉजवाला ऋतिकचा फिजा हा एक अप्रतिम भंपि केवळ त्यातली महासुंदर दिसलेली सुश आणि पिया हजी अली या रेहमानच्या डेडली कॉम्पोजिशन यामुळे भंपि ठरत नाही. ऋतिकचे दोन प्रसंग; एकदा तो जेव्हा व्हिलनची बाईक पेटवतो आणि एकदा जेव्हा त्याला पोलिस पकडुन नेतात आणि अत्यंत असहाय नजरेनं तो जया भादुरीकडे बघतो...हा पोट्टा खाऊन टाकणार सगळ्यांना...असो. भंपिपाई सेन्टी होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. आय ऍम ओके, आय ऍम डुईंग फाईन.

सगळ्याच चांगल्या गोष्टींचं जे होतं तेच आता भंपिचं ही होतय. परवाच झुम बराबर बघितला आणि डोळ्यात पाणीच आलं. आम्हाला आवडतात म्हणून अभिषेक आणि प्रितीनंही भंपि करावा?

बजाव!

दे धमाल!
वाजवा रे अजून जोरात वाजवा.
गणपती आलान नाचून गेला.
जुनं झालं म्हणता? मग? तेरा तेरा तेरा जुनून?
चालेल
आपल्याला काय?
त्यो हलकट इलाईट क्लास विजेचं बील भरतोय की आपल्यासाठी.
ते बघं, ते सोंग, छाती धरुन बसलय, दुखतं म्हणतं छातीत आवाजानं
खुर्च्या ऊबवतात साले. दोन-चार दिवस आवाजाची एव्हढी भिंत नाही सहन नाही करु शकत तुम्ही? वर्षानुवर्ष दबलेला आमचा आवाज आहे समजा हा.
२-४ दिवस कार नाही काढता आली तर काय झालं? रोडटॅक्स भरला तर रस्ता विकत घेतला कारे भिकारया? मंडप रस्त्यावरच लागणार. पिएमसी गेली तेल लावत.
च्यायला आणि तुम्ही कोण सांगणारे मुर्ति कशी बसवायची आणि कशी उठवायची. आम्ही देवाचं आमच्या पद्धतीनं करणार. तुमचं तुमच्या पाशी. तुम्ही वर्गणि देता म्हंजे आम्हाला उपदेश करण्याचा काम नाय.कुठून पैसा कसा काढायचा माहितिय आम्हाला. श्रद्धा-बिद्धा ठिकाय पण पोरांना नाचायला मिळालं पायजेल. तुम्ही कशाला थांबलात रे? वाजवा...

इथून पुढे सगळ्या जयंत्या-मयंत्या आम्ही वाजत-गाजत करणार. जिथे जिथे आम्हाला पब्लिकच्या पैशांवर, पब्लिकच्या प्रॉपर्टीवर मजा मारता येईल तिथे तिथे आम्ही आवाजाच्या भिंती उभ्या करणार, देशी विदेशी ठुसून रस्त्यावर कंबरा हलवत नाचणार. आम्ही रावडी..आम्ही मर्द!!

Sunday, September 16, 2007

वजा लसावि

आख्खं आभाळ पेटलेलं आणि त्यात निर्वात संध्याकाळ. झटकले तरी जात नाहीत मनातुन अशुभाचे अगम्य संकेत. कवी आहे म्हणून कल्पनेचं एक टोक सतत ताणलेलंच हवं का? तेही दुखेपर्यंत? फॅक्टरीत ब्लास्ट झाल्याची बातमी ऎकल्यापासुन मी मुळातुन हललो, एक क्षणभर तुम्हीच डोळ्यासमोर आलात. कुठे असाल? कसे असाल? ओहो, प्रश्नांना नकारार्थी केलं नाही तरी मनातुन वाईट शंका जातच नाहीत. ऎन संध्याकाळी हे असले भास? देवाचा धावा करावा तर त्याच्याशी तेव्हा उभं वैर. थोडा कमीपणा घेऊन तेव्हाच त्याला साकडं घातलं असतं तर? पुढचं चित्र बदलण्याची ताकद त्यात असती, तर कदाचित तेही करुन बघायला हवं होतं. मी कवी, जगातला सर्वात शक्तिमान माणूस, पण माझीच कल्पनाशक्ती आज माझा घात करतेय. मेंदुला स्वीचऑफ बटन नसतं का? आता मला राहावतच नाही. मॉर्गला फोन लावण्याची ताकद माझ्यात नसते. शेवटची धुकधुकी जागी ठेवून मी हॉस्पिटलला फोन लावतो. "Everyone is looking for you" माझा चेहरा चमत्कारीक झाला असणार, एका क्षणात अंगातली सारी हाडं वितळून गेली, कण्यासहीत. Man is so fragile? उत्तर शोधायला वेळच नाहीए मला.

तुमचा चेहरा झोपेत असल्यासारखा शांत. तुम्हाला हलवून पाहायची भिती वाटते मला. तुम्ही तरी विस्कटाल नाही तर मी तरी.

माईंच्या नजरेला नजर देण्याची ताकद नाही माझ्यात. She is mindless? काही तरी करुन त्यांना हलवा, माझ्या मनातलं किती जोरात ऎकु आलं मलाच? की दुसरंच कोणी बोललं हे? Mai must be mercury, the liquid metal. सोसण्या पलीकडंच दुःख मिळालं की माणसं जशी होतात, तश्याच माई.

सारं शब्दशः आटोपलं तसा मी माझ्यातुनच उठून गेलो. समंजसपणाचा आव आणणारी माणसं तुटली की त्यांना शिवणं मोठं कठीण असतं. सख्ख्या मैत्रिणीनं डोळ्यांना हातांवर घेऊन फुंकर मारली आणि शुरपणाचं सारं उसनं अवसान गळून पडलं. पुढचे कित्येक दिवस जीवाभावाचे सखे वीण तुटलेल्या माणसाची गोधडी शिवत होते. गोधडी! विसंगतीचं रंगीत बोचकं!!

काही शतकांसारखी पुढची एक-दोन वर्षं गेली. सारेच निवल्यागत झाले. अंगात १०२-१०३ ताप असताना मी तुमचं घर गाठलं. जेवण्यापुरताही हात उचलण्याची ताकद नाही म्हणताच माईंनी त्यांच्या हातांनी मला जेवु घातलं. तुमच्या नसण्याचे अर्थ मला जाणवु न देण्याइतपत दुःख माईंनी नक्कीच बघीतलं होतं.

इंजिनिअरींग संपलं तसं तसा मी तुमचा गाव सोडला. आमच्यातला लसावि संपला होता तरी माईंचा निरोप घेणं फार अवघड गेलं. स्वतः सोबत घरालाही त्यांनी तोपर्यंत उभं केलं होतं. तुम्हीही तिथून बघत असालंच.

"आयुष्य वजा एक माणुस, किती अवघड असते समिकरणाची उजवी बाजु." मी कवी नसतो तर कदाचित उमळून पडलो असतो? कदाचित दगडही झालो असतो. शक्यतांच काय? काहीही होऊ शकतं.

Monday, September 10, 2007

Mind Snatcher

श्रीरंग नटराजन उर्फ श्री हा काही फार जगावेगळा माणुस नव्हे. पण त्याच्या आयुष्यात जे झालं ते कदाचित तुम्हाला चित्तथरारक वाटू शकतं. तर मी काय सांगत होतो? हं, श्री काही फार जगावेगळा माणुस नव्हे. हिमाचलच्या कुशीत कोणत्याश्या अडनिडं नाव असणारया गावात तो राहायचा, म्हणजे तेव्हा होता. कसलसं धरण बांधण्याच्या सरकारी प्रोजेक्टवर तो आलाय. आता सरकारी कारभार म्हटलं की जो काही नैसर्गिक उशिर होऊ शकतो, तो झाल्यामुळे गेली वर्ष-दोन वर्षं तो त्या गावात होता. मुळातच बोलका स्वभाव, मदत करण्याची वृत्ती आणि मोकळा वेळ या मुळे त्या छोट्याशा गावात त्याचं बस्तान बसायला फार वेळ लागला नाही. पुढे पुढे तर त्याचं एकवेळचं जेवण कुणाच्या न कुणाच्या घरीच व्हायला लागलं. सगळ्या मित्रांना घेऊन तो कधी कधी त्याच्या रेस्टहाउसवर जमायचा, शहरातल्या गंमतीजंमती, इंजीनिअरींगच्या दिवसातले किस्से असं बरच काही चालायचं. सगळ्यांनी मिळून या अड्ड्याला क्लब असं फॅन्सी नाव ही दिलं होतं. दिवस असे बरे चालले होते. घराची फार ओढ आणि आयुष्यात फार ध्येय नसल्यानं श्री ही खुष होता.

एखाद्याच्या आयुष्यात पुढे काय होणार आहे याचा एखादा पुसटसा सिग्नल आधीच मिळतो म्हणतात. कुणाला तो कळतो, कुणाला नाही. श्रीरंगराव दुसरया कॅटॅगरीतले होते नाहीतर पुरंग नावाच्या इसमाला त्यानं थाराच दिला नसता. पुरंग कोण म्हणता? अहो त्याचं नाव असं का ते तरी आधी विचारा! तुम्ही बुवा पुरंगासारखेच घाईत असता.

पुरुषोत्तम रंगराव!! किरकोळ माणसाचं एव्हढं मोठ्ठं नाव म्हणजे जरा अतीच होतं. पण आई-बापाला पोर जन्मतं तेव्हा थोडचं हे कळतं? कर्मावरुन नावं ठेवणारया लोकांनी पुरुषोत्तम रंगरावाचं १८-१९व्या वर्षी परत बारसं करुन पुरंग नाव ठेवलं. माणूस प्रत्यक्षात सॉलिड फाटका होता, सर्वार्थाने. रॅम्पवर चालणारया तिलोत्तमांनी मान खाली घालावी असं त्याच वजन, वाटतं याला चिमटीत धरून उन्हात धरला, तर कवडसा आरपार जाईल. तर अश्या या पुरंगाची कोणत्यातरी अफाट मुहुर्तावर सांगकाम्या म्हणून श्रीच्या प्रकल्पावर नेमणुक झाली.

अनोळखी गावात, काम नसताना जे होतं तेच इथेही झालं. पुरंगानं महीन्या दोन महीन्यात साहेबावरुन श्रीरंग आणि श्रीरंगावरुन रंगा अशी मजल मारली. पुरंग पुरता श्रीच्या प्रभावाखाली होता. त्याच्यासारखं बोलणं चालणं, त्याचेच ज्योक मारणं, अधून मधून त्याची कामं परस्पर करणं इतपत त्यानं प्रगती केली. श्रीला असं वाटायला लागलं आपण आपल्या प्रतिकृती बरोबरच राहात आहोत; श्रीरंग-पुरंग!!

माणसं तणावाखाली नेहमीच चुका करतात. एक बिन-कामाचं, बिन-साहेबाचं युनिट शोधुन श्रीनं पुरंगाला तिथं टाकलं. आपण कितीही हसलो तरीही जुन्या, फालतु साहित्यीक मुल्य वगैरे असणारया पुस्तकातले काही सदविचार खरे असतात. परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने की काही तरी होतं म्हणतात; श्रीच्या सहवासात राहून पुरंगाचं तसलच झालं होतं. पुरंगानं तसल्या दळभद्री युनिटमध्ये सुध्दा जान आणली होती. काम श्रीनं केलय की पुरंगानं हे न कळण्याइतपत पुरंग श्रीची नक्कल मारत होता. अर्थात नक्कल नक्कल असते आणि हवा भरुन बैलाशी कॉम्पीट करणारया बेडकासारखी गत पुरंगाची बरयाच वेळा व्हायची पण ज्याचं आयुष्यात कधीच भलं झालं नव्हतं त्या माणसासाठी असले पराभव फारच तुच्छ होते.

श्रीनं कितीही नाकारायचं ठरवलं तरी पुरंगाच्या दृष्टीनं रंगा म्हणजे देवच होता. जेथे जाशील तेथे मी तुझा सांगाती या न्यायानं पुरंग, श्रीच्या क्लबचा मेम्बर पण झाला. श्रीच्या क्लबमेम्बर्सची घरचीही कामं पुरंगच परस्परच उरकुन टाकायला लागला होता. आता त्या बदल्यातच म्हणून नाही पण पुरंगाला बरयाच वेळा मेम्बर्स घरी जेवायला बोलावायचे आणि दरवेळी श्री सोबत असायचाच असंही नाही.

पुरुषोत्तम रंगरावानी पुढाकार घेऊन क्लब मेम्बर्ससाठी सायकलिंग उपक्रम चालवायला सुरुवात केली होती. शिवाय प्रकल्पग्रस्तांसाठी म्हणून असणारया काही जागांवर त्यांनी गावातली काही मुलं लावली होती.

रंगा, पुरुषोत्तम रंगरावाच्या दृष्टीनं अजूनही देवच होता पण रंगानं अचानक सगळ्यातुन अंग का काढून घेतलं ते मात्र बिचारया पुरंगाला कळत नव्हतं.

आताशा क्लब वगैरे उपक्रम पुरंगच चालवत असल्यानं श्रीनं mountaineering ला सुरुवात केली होती. तासंतास उगाचच चालत राहाण्यात कुणालाच गम्य नसल्यानं श्री एकटाच सारया उचापत्या करत होता. मधल्या काळात कुठल्या तरी संस्थेत जाऊन तो mountaineering चा रितसर कोर्सपण करुन आला होता.

गावा जवळचा एक महाउंच सुळका आपण सर करणार असं श्रीनं जाहीर केलं तेव्हा कुणी फारसं लक्ष दिलं नाही. पुरंगानं मात्र डोळ्यात अत्यंत लीन भाव आणून रंगाला विचारलं," मी आलं तर चालेल का? हे काही तरी नवीन दिसतय. तुम्ही करताय तर मला ही जमु शकेल असं वाटतय"

लोकशाहीत कोणताही पर्वत चढायला कुणाची परवानगी लागत नाही.

सोडायला आलेल्या क्लबमेम्बरांना सोबत घेऊन पुरंग बेस पर्यंत आरामात आला. त्यांच्या समोर एक छोटसं निरोपाचं भाषण ठोकून पुरंगानं श्रीरंगाकडे चला असा इशारा केला आणि जोडी चालु लागली.

"पुरुषोत्तम रंगराव, आपण आता निम्मा डोंगर चढलो आहोत. उरलेला निम्मा डोंगर म्हणजे एक सुळा आहे. आपण काय करणार आहात?" श्रीनं उपहासानं विचारलेल्या प्रश्नाचा टोन लक्षात न येऊन पुरंगानं ताबडतोब उत्तर दिलं, " म्हणजे काय रंगा, तुला जमेल तर मी ही जमवेनच की" "बघ, विचार कर, वर जागा फार कमी आहे, ऑक्सिजन पण कमी आहे, येताना रॅपलिंग करत उतरावं लागेल" "रंगा, तू काळजीच करु नकोस. मला जमेल"

उत्साहाच्या बळावर एका पॉईंट पर्यंत मजल मारता येते.

निम्मा सुळका पार केल्यावर एका कपारीत बसून पुरंगानं खाली पाहिलं आणि त्याचे डोळेच फिरले. "श्री, हे भयंकर आहे. मला नाही जमणार या पुढचं. आपण परत फिरु"

दोरीला लटकलेल्या अवस्थेत सुद्धा श्रीला हसु आलं. "Mr. Purushottam Rangarao, मला तुमची दया येतेय. पुराणातली प्रतिसृष्टी निर्माण करणारया त्रिशंकुची गोष्ट तुला ठाऊक आहे? आज तू शब्दःश त्या अवस्थेत आहेस. तू, माझे मित्र, माझं काम, माझं अस्तित्व सारयांवर अतिक्रमण केलस. You are nothing but a damn mind snatcher. मला माझं स्वतःच असं काहीच उरलं नाहीए. आज, इथून पुढे, मी एकटा वर जाणार आहे. इतका वर जिथून फक्त माणुस खालीच पडू शकतो. माझी ईच्छा झाली तरी मी तुला मदत करु शकत नाही कारण तू जिथे थांबला आहेस, तिथे एकाच माणसासाठी जागा आहे. कोणी सांगावं तुझा तुलाही उतरण्याचा मार्ग सापडेल, किंवा तुला देव बनवुन तुझी कुणी काही काळाने इथेच पुजा करेल. कुणी सांगावं यातल काहीच न होता तू अजून काही काळ इथेच राहाशिल.."



Well, मित्रांनो गोष्ट इथेच संपली. पुढे काय झालं, श्री येताना पुरंगाला घेऊन उतरला की पुरंग आयुष्यभर तिथेच राहीला I leave it to your imagination!
गोष्ट पुर्ण काल्पनिक आहे असं मात्र मी म्हणणार नाही.

Friday, August 31, 2007

पत्र- अमुक आणि तमुकच्या डायरीतील काही तुटक नोंदी

आठवतं, मी किती पत्र लिहायचे तुला? कधी कधी तर दिवसातून २-२ वेळा..आणि तू निर्घृण थंडपणे एकदा विचारलस, का? पत्र म्हणजे काय औषध आहे, ठराविक वेळीच लिहायला? कुठेतरी उघडं होण्याची गरज असते माणसाला. तुला नाही कळणार..

व्हिन्सीच्या पत्रांची वाट पाहाणारा तिओ तुला आवडायचा, तू एकदा म्हणाली होतीस. तुझ्या पत्रांची वाट पाहून मी आज उंबरठ्याचाच एक भाग झालो आहे. मीही तुला आवडू शकतो नां?

आपण मोठे मजेदार असतो. कधी तरी तंद्रीत, भावनेच्या भरात, बहराच्या वयात, माणूस काही तरी लिहून जातो आणि काही वर्षांनी ते बघून आपल्यालाच हसू फुटतं, कधी तर लाजही वाटते. काही काळाने, कोणत्याही संदर्भांशिवाय, त्या पत्रांचा काय अर्थ लावशील तू, याची मला चिंता नाही. माझं लिहून झालं की माझ्या पुरतं एक आवर्तन संपतं. कोणत्या भिंगातून मला बघायचं, हे तेव्हा तू ठरव.

तुला तेव्हा आकाशाइतके मोठे वाटणारे प्रश्न, आज किती फुटकळ वाटतात म्हणून मी हसत नाही. त्या प्रश्नांना सोडवण्याची उर फोडणारी माझी धडपड आठवून मला हसू येतय

तू कधीच पत्रांना उत्तर दिलं नाहीस..सामोरं येत राहीलास तेच न उलगडणारया प्रश्नांसारखा. तुझ्या न लिहीण्याची इतकी सवय झाली आहे की कधी तू लिहीशिल तर तुझ्या अक्षरांची भुमिती मी ओळखु नाही शकणार

तुझ्या गुपितांची तुला मोठी काळजी होती. किती विश्वासानं तू लिहीलस सारं..मी ही सारं लिहायलाच हवं होतं का? असो. तुझी सारी पत्रं, तुझ्या मागोमाग अग्नीच्या स्वाधीन केलीत मी. तुला कदाचित कळणार नाही (असंच म्हणायचीस नां तू?)

...


मला हल्ली एकाकी पणाची सवय झाली आहे. Rather कुणी येण्याचीच इतकी भयंकर भिती वाटते की रोज कावळा बसायचा ती तारही मी अशात उतरवून टाकली आहे.

सावित्री- "नाचावसं वाटलं की आपणच मोर व्हावं." पत्र वाचावं वाटलं की आपणच पत्र लिहावं?

Wednesday, August 15, 2007

ये शहर बडा पुराना है..

तुझ्या गावातील रसद संपली तसे माझ्या पुरते तुझे गाव मिटून गेले. तसे ते आवडलेही फारसे नव्हतेच; वेळ जाण्यापुरता नुस्ताच झालेला खेळ. दोन विरुद्ध ध्रुवावर एकाचवेळी तोल पेलायला मला आवडते पण तुझ्या शहरात पसरायचे झाले तर मला असंख्य धुमारे फुटण्याची अनंत काळ वाट पाहावी लागली असती. आणि काय खात्री की मला तुझ्या शहराने रुजुही दिले असते? धीर दिल्यागत मधेच माया सांगून जाते ही "ये शहर बडा पुराना है..." पण उधार शब्दांच्या बोलीवर आयुष्य पणाला लावण्याचे दिवस फार थोडे असतात.

तुझ्या शहरात दिवस उजाडतो आणि एखाद्या कैद्यासारखा प्रकाशाचा किंचित तुकडा गजाआडून डोकावल्यासारखा करतो. जमावात बेभान होऊन मी ही झोकून देतो चालत्या डब्यात स्वःतला. स्वच्छ काही सुगंधी वास, काही चेहरयांवरून टपकणारा पवित्रपणा, रात्रीच्या अबोल प्रेमाचे अतृप्त काही स्पर्श आणि संध्याकाळी खिजवणारे थकेलेले घामट असंख्य स्पर्श..is it justified to overwrite my moods with that of the crowds' ?
शब्दांचे तरल वृक्ष
इथे सळसळत नाहीत
काळीज अडकले तरी
खेचत जायचे शरीराचे
माजोरी साज;
माझे तर सारे अंगांग विस्कटलेले..
कुत्सित हसत मी ही एक अवतरण आठवून पाहातो; Man is borne is alone, crowd is just a habit! कदाचित सारयांना सरासरी पातळीवर आणून crowd is just NOT a habit हे प्रुव्ह करण्याचे छंद असतील या शहराला; पण माझी शिकार इतक्या सहजी मी ही होऊ देणार नसतो. मायाच्या डोळ्याला डोळा भिडवून "ये शहर बडा पुराना है पण माझ्या identityचं काय?" असं विचारलं तर ती शिल्लक राहील? काहींना नाही आवडत प्रश्नांची उत्तर द्यायला. कधी कोणी विचारलं म्हणून "एक सो सोला चांद की रातें" असा हिशोब देऊन संपून गेलेली अजून एक माया आठवून मी स्वःतला आवरतं घेतो.

तुला आणि तुझ्या शहराला जसं वेगळं करता येत नाही तसं या शहराला आणि त्याला वेढणारया अपरंपार समुद्राला ही. तो निळा, सुंदर नाही पण त्याचं सौंदर्य त्याच्या जलतत्वात आहे. कदाचित त्याच्या बोलीवर मी उःशाप देईन तुझ्या शहराला
"शोषुन घे
गात्रातील सारे अर्थ,
रक्तातील सजीव खळाळ
आणि चिरंजीव हो
डोरियन ग्रे सारखा"

मी तुझं शहर सोडलय. किशोरीचा आर्त आर्जव "रहना नही देस बिराना है" नाही टाळता येत. नर्तकीच्या आवेशात माया एक गिरकी घेऊन शहराच्या सीमेवर असेल तेव्हा मीरेच्या काही ओळी मी अलगद तिच्या ओंजळीत सोडून देईन
"कहा करु कछु नही बस मेरो
बात नही उड जावनकी"

Friday, July 27, 2007

"शांतता... कोर्ट चालु आहे" आणि "महानिर्वाण"

"हिंसा आणि वासना या माणसाच्या मुलभुत भावना आहेत!" "तें"च्या या विश्वप्रसिध्द वाक्याला कसल्याच सिद्धांताचा टेकु न देता मी पट्कन मान्य करुन टाकतो. शेपूट गळून गेलं तरी आपण आपल्यातलं जनावर जपतोच नां? जंगल काय झाडांचंच असतं? जनावरं राहातात त्याला जंगल म्हणतात मग ते भलेही इमारतींचं असो. आपल्या बहुतेक कुठल्याच साहित्यात/कलेत हा रासवटपणा का उतरत नाही? एक मिनीट; भडकपणे लिहीणं म्हणजे या विषयाला भिडणं नव्हे. किरण नगरकर (रावण आणि एडी) आणि नातिचरामी (मेघना पेठे) आणि तत्सम लिखाण (गौरी, अर्थातच अपवाद..सानिया पेक्षा कितीतरी जोरकस आणि सकस) निदान मला तरी मुद्दाम "धाडसी" केल्यासारखं वाटतं. किरण नगरकर तर अगदी इंग्रजीतल्या चलाऊ लेखकांइतका टाकाऊ... वासना आणि हिंसा यांच्या व्याख्या हिंदी सिनेमात दाखवतात तश्या पावसात भिजणारया बाया (किंवा एकमेकांवर आपटणारी "कलात्मक" फुलं) आणि टोमॅटो केचपचे डाग या पुरत्याच मर्यादित आहेत? "ईडिपस" आणि " ऑथेल्लो"त वासना आणि हिंसा नाही? मराठीत असे मैलाचे दगड का नसावेत? पांढरपेश्यांनी लिहीलं म्हणून आणि झाकून ठेवण्याच्या तद्दन भारतीय प्रवृत्ती या factors बरोबरच मराठी प्रतिभा खुरटलेली आहे हे आता मान्य करुनच टाकु. सुभाष म्हणतो तसं आपल्या (इति: भारताच्या) आयुष्यात काहीच महत्वपुर्ण घडलेलं नाहीए...ना युध्द ना कसल्या क्रांत्या..ना धर्माच्या विरुध्द कसली बंडं... निमुटपणे मान्य करण्याची आपली वृत्ती सगळी कडे अगदी प्रकर्षाने reflect होते! गांधीबाबानं अगदी बरोबर हे ओळखुन आपण बुळ्या लोकांच्या हातात सत्याग्रह नावाचं शस्त्र दिलं. टिळक/सावरकर मार्गानं स्वतंत्र व्हायला आपण किती शतकं घेतली असती देव जाणे. असो.

या सगळ्या बॅकड्रोपवर "तें"च "शांतता... कोर्ट चालु आहे" आणि आळेकरांचं "महानिर्वाण" stands tall!! मराठी वाटुंच नयेत अशी ही नाटकं! अनंत सामंतंच एम टी आयवा मारु तितकंच जीवघेणं पण तो स्वतंत्र लिखाणाचा विषय आहे.

आधी महानिर्वाण विषयी. नाटक गाजलं ते मराठीतलं पहीलं Black Comedy नाटक म्हणून. देहावर मृत्युनंतरचे संस्कार नीट न झाल्याने भाऊराव नावाच्या किर्तनकाराचा आत्मा कसा भटकतो आणि त्याचं कुटुंब आणि चाळ यांची त्यावरची रिऍक्शन इतकासा या नाटकाचा जीव आहे. भाऊराव किर्तनकार असल्यानं नाटकात त्या अंगानं जाणारे बरेच संवाद आहेत पण या सगळ्या नाट्याला सुक्ष्म डुब आहे ते वासनेची. कोणी एका "डावीकडून तिसरा" आणि भाऊंची बायको यांच्यातल्या संशयास्पद नात्याचा. "डावीकडून तिसरा" म्हणजे काय भानगड आहे असं विचाराल तर आधी आळेकरांना कडक सॅल्युट ठोकायचा. भाऊंच्या तिरडीला ज्या चार लोकांनी खांदा दिला, त्यातला डावीकडून तिसरा!!! तोच तो ज्याचं सौ. भाऊंबरोबर "काहीतरी" सुरु असावं! तो डावीकडून तिसरा खरंच अस्तित्वात आहे की खुद्द भाऊंच्याच अतृत्प्त इच्छा त्याच्या रुपात त्यांच्या बायकोसमोर उभ्या ठाकतात? भाऊंच्या बायकोला तो डावी कडून तिसरा खरंच भेटतोय की तो ही एक भास आहे? भाऊंच्या जाण्यानंतर लगेच चाळवाल्यांचं भाऊंच्या बायकोबरोबरचे बदलणारे संबंध आणि सौ. भाऊंचं सुखावुन जाणं... कुठेही शारीर न होता, कसलीही वर्णनं न करता फक्त रुपकांतुन आळेकरांनी ज्या प्रकारे वासना अंडरलाईन केल्या आहेत; just hats off!

महानिर्वाण मधे समुहाची मानसिकता जर वासनेच्या बाजुने झुकली आहे तर तिचं दुसरं आणि अजून हिडीस रुप "शांतता.. कोर्ट चालु आहे"त अंगावर येतं. एका नाटकाच्या प्रयोगाला उशीर होतो म्हणून त्यातली पात्र वेळ घालवण्यासाठी अभिरुप न्यायालयाचा खेळ खेळतात. आपल्यातल्याच एकावर खोटे आरोप करायचे आणि दोन्ही बाजुच्या वकीलांनी आरोप-प्रत्यारोपाच्या फैरी झाडायच्या असा अगदी साधा खेळ आणि आरोपी म्हणून उभ केलं जातं बेणारे बाईंना. साध्या खेळाचं शिकारीत कधी रुपांतर होतं हे कळायच्या आत तेंडूलकर मानसिक हिंसाचार आणि समुहाची मानसिकता यांची वीण अशी काही घट्ट वीणतात की तुम्ही त्यातुन जीवंत सुटूच शकत नाही. खरे-खोटे, सार्वजनिक-खाजगी असे सारे आरोप बेणारेबाईंना उभे चिरत जातात; त्यांचं स्त्री असणंही एका बिंदुशी येऊन खेळाचा भाग ठरतो. बघता बघता सारयांची जनावर होतात, लपवलेली शस्त्र बाहेर निघतात आणि आरोपांच्या सरी झेलत बेणारे "बाई" उभ्या उभ्या संपतात. कोण म्हणतं फक्त बंदुकीनं खुन करणारे हिंसक असतात? त्यात माणुस निदान संपतो तरी...मनावरचे ओरखडे आयुष्यभर पुरुन उरतात.

Sunday, July 1, 2007

फोटोग्राफीचं खुळ

"अरे..जरा त्या प्रत्युष कडे बघ...त्याच्याशी काही तरी बोल..तो लॅपटॉप आता बंद कर" कल्याणीनं निर्वाणीच्या आवाजात सांगीतलं. Frequency Meter वर Frequency बघीतली. काटा पार रेड झोन मधे होता... आता मात्र हे डबडं बंद करावच लागेल! आता तुम्ही म्हणाल ही Frequency Meter काय भानगड आहे? लग्नाळलेले सारे लोकं (पक्षी: पुरुष)आवाजाच्या टोन वरुन वाक्यातील गंभीरता समजु शकेल असा शोध लावण्याच्या प्रयत्नात असतात. Frequency Meter हा असाच एक wish list वर असणारा शोध आहे!! बाय द वे, लग्नाळलेले- या माझ्या नव्या शब्द शोधाबद्दल तुमचं काय मत आहे? प्राणी जसे सर्कशीत माणसाळतात तसे पुरुष संसारात (कोण ओरडतय सर्कस-सर्कस म्हणून?) लग्नाळतात. दोन्हीचा अर्थ एकच असेल का बरे?

असो. मी थोड्यावेळ विचार केला आता काय करावं? प्रत्युषला फोटो साठी पटवलं. तो पटकन तयार झाला. अर्धा तास विविध पोझ मधे फोटो काढले. मला सारखा डाऊट येत होता की कोणी तरी आपल्यावर हळूच लक्ष ठेवतय. पण मी दुर्लक्ष केलं. अजून थोडे फोटो काढल्यावर आम्ही दोघंही बोअर झालो. मग आमचं असं ठरलं की थोड्यावेळ कंम्प्युटर वर त्याची सीडी लावायची. त्यात चित्र रंगवण्यात अजून अर्धा तास गेला होता. "या डोळ्यांची दोन पाखरे" मात्र अजून ही सुमडीत पाठलाग करतच होती. "सोड! चल आपण तुझी नाच गाण्याची सीडी लावू" मी कंटाळलेल्या स्वरात परत विनवणी केली. आता मात्र "त्या" दोन डोळ्यांच्या पाखरां सोबत आक्खा माणुस तरातरा पुढे आली. "काय रे? कुठलं न कुठलं electronic gadget लावल्या शिवाय तुला करमत नाही का?" ठॅकठॅकठॅक...बंदुकी सारखे एक एक शब्द मेंदुत घुसले, ताबडतोब तिथं प्रोसेसींग झालं! माणूस सारं काही विसरु शकतो पण बायकोचा आवाज नाही विसरु शकत...मी जमेल तेव्हडं निरागस पणे विचारलं "काय झालं?" "अरे मी तुला त्याच्याशी बोल/खेळ म्हणाले होते ना? मग हे काय सुरु आहे? तू तुझ्या गॅजेट्स शिवाय राहु शकत नाहीस का?" इती कल्याणी. "च्यामारी..खरंच की..माझ्या कसं लक्षात नाही आलं?" अर्थात हे सगळं स्वगतात..पण बायकांना ते ऎकु येतच!! काय करणार? त्यातल्या त्यात एक शेवटचा प्रयत्न म्हणून अजून बारीक आवाज काढत मी म्हटलं "पण आता हा आपला नवा कॅमेरा आहे ना...मग सगळे फीचर्स शिकले पाहीजेत ना?" "You gadget freak" असा तुच्छ कटाक्ष टाकून आमचा better half आणि best half गायब झाले.

तसा काही मी गॅजेट फ्रीक वगैरे नाहीये. कोणत्याही मध्यमवर्गीय माणसासारखाच मी कॉस्ट-बेनेफीट ऍनॅलीसीस केल्या शिवाय काही घेत नाही. पण एकदा का ती वस्तु घरात आली की मला तिचं आक्खं डिसेक्शन केल्याशिवाय चैन पडत नाही.

तर आत्ता आमचा जो प्रेमळ सुखसंवाद झाला त्याला कारणीभुत होता माझा नवा कॅमेरा. आदला दिवस मॅन्युअल वाचण्यात घालवला होता आणि आज प्रॅक्टीकल सुरु होतं. आणि मी भयंकर बोअर माणुस आहे यावर माय-लेकांच आत एकमत झालं होतं.

पण गुगल वर आठवडाभर, डीपी रिव्ह्यु वर जवळ जवळ महीना भर सर्च केल्यावर आणि चांगली चार दुकानं शोधून आणलेला कॅमेरा काय ऑटो मोड वर चालवायचा?

तसा माझा फोटोग्राफीचा शौक नवा नवाच म्हणायला हवा. जवळ चांगला कॅमेरा बाळगणं म्हणजे फोटॊचा छंद नव्हे. आजकाल डिजीटल कॅमेरा आल्यापासुन कोणताही सोम्यागोम्या धपाधपा फोटो काढतोय आणि फोटोग्राफी माझा छंद आहे म्हणून सांगत सुटतोय.

तर नेहमीच्या पध्दतीने मी आधी कॅमेरा घ्यायचा की रेकॉर्डर अस बराच काथ्याकुट केला आणि सोनीचा मीनीडीव्ही आणला. मॅन्युअल-प्रात्यक्षिक असं सारं झाल्यावर मी स्वःतला त्यातला तज्ञ ठरवून टाकलं. बाकी हे बरं असतं; आपणच आपल्याला काहीतरी ठरवून टाकायचं. काही दिवसांनी लोकांचाही त्यावर विश्वास बसायला लागतो!!!

हा मीनीडीव्ही मी केरळ ट्रीप मधे कचकुन वापरला. कलात्मक दृष्टी असणारा टेक्नीकल माणुस असल्याने (हो हो हे ही परत मीच ठरवून टाकलय) मी काढलेल्या फोटोंचं अजून काय करता येईल (बायको याला किडे करणं असं ही म्हणते)असा विचार करत असतानाच माझ्या हातात गुगल पिकासा पडलं. महाराजा हे म्हणजे, वॉशिंक्टनची कुरहाडच झाली की!! तर माझ्या कलात्मक (हळु हळु मी तुमच्या मनावर ठसवतोय..येतय का लक्षात?) फोटोग्राफीचा हा एक नमुना..






पण नंतर लक्षात आलं की कमी प्रकाशात खुप नॉइज येतोय. म्हणून परवा नवीन कोडॅक आणलाय. आता हळुहळु सराव झाला की, पुढचे फोटो त्या कॅमेराने. तोपर्यंत एन्ज्यॉय माडी...

Tuesday, June 26, 2007

पाऊस

सगळ्या आकाशवाण्यातून (आकाशातला वाणी नव्हे तर आकाशवाणीचं अनेकवचन)सुखरुपपणे पार पडत एकदाचा पाऊस आला. नेहमी प्रमाणे मुंबईला पुर आलाय, झोपड्या वाहून काही लोक मेलेत, निर्लज्जासारखे आपले नेते त्यासाठी कोण जबाबदार आहेत त्यांची जंत्री टीव्ही समोर वाचताहेत, पेपरवाले पिक्चरमधला पाऊस या नावाखाली कित्येक वर्षे राज-नर्गिस आणि टिपटिप बरसा पानी वाली रविना छापताहेत.

पण पाऊस काय हा एव्हढाच असतो? अरे हट्ट! ते वेडपट डबडं बंद करा आणि डोळे मिटा आणि शाळेत कधीतरी शिकलेली बालकवींची
"श्रावणमासी हर्ष मानसी
हिरवळ दाटे चोहीकडे
क्षणात येते सरसर शिरवे
क्षणात फिरुनी ऊन पडे" आठवा.

सोनलच्या मित्रानी लोणावळा फिरवला होता आम्हाला. तो तिथलाच त्यामुळे "नेहमीचंच सुप्रसिद्ध" टाळून त्यानी आम्हाला कुठेतरी दूर नेलं होतं, लोकांच्या पुरापासून लांब. खच्चून पसरलेलं मैदान, त्यावर सुखासीन लोळलेलं गवत, मधूनच झिरपणारा पाऊस, कधी डोळा चुकवून येणारं ऊन..असं वाटलं ठोमरेसाहेब इथेच कुठेतरी कोपरयात बसून श्रावणमासी लिहीत असतील. एका बाजूला कडेलोटासारखा डॅममधून ओतलं जाणारं पाणी आणि दुसरया बाजूला कवितेसारखं किंचित उलगडल्या सारखं वाटून-न-वाटल्यासाखं पावसाचं पाणी. निळ्या छत्रीवाल्याची करामत खरच अजीब आहे. पाऊस असा की कोणाच्या डोळ्यातलं पाणी विरघळून पण कुणाला कळूच नये.

सगळ्यात पहिल्यांदा ज्या कविता आपण शिकतो त्यात default "येरे येरे पावसा" असतेच. आजकाल जो प्रमाणाबाहेर पाऊस पडतोय त्याचं सारं खापर आमच्या-आपल्या पिढीवर. पावसाला इतके खोटे पैसे आपण चारले होते की "पाऊस आला मोठा" हे त्याचं resultant आज खरं होताना दिसतयं!! पावसाळ्याच्या अनेक तयारयांपैकी उन्हाळ्याचा सुट्टीत मुंबईहून येताना रेनकोट घेऊन येणे हा एक लहानपणीचा ठरलेला होता. केशवराजच्या आख्या इतिहासात रेनकोट घेऊन येणारा कदाचित मीच पहीला असेन. लातूरचा पाऊस तो काय..मिणमिणा..पण आख्ख माणूस भिजवला नाही तरी दप्तर भिजवण्याचं सामर्थ त्यात नक्कीच होतं. रेनकोटच्या आत दप्तर लपवून पळत पळत किंवा सायकलवर टांग मारुन घर गाठायचं आणि इतकं करुनही पुस्तक वह्या भिजल्यातर तव्यावर त्या "भाजायच्या"

लातूरच्या अशक्त पावसानंतर बरयाच वर्षांनी मुंबईत पावसांनी त्याचे "गट्स" दाखवले. फर्स्टक्लासचा पास काढून मी बोरीवलीला तिथूनच सुटणारी लोकल पकडून अंधेरीत उतरायचो आणि येताना अंधेरीहून बसनी यायचो. मी हाडाचा मुंबईकर नसल्याचा आणि उभ्या जन्मात कधी बनू शकणार नसल्याचा तो एक पुरावा होता. तर त्या दिवशी सकाळपासूनच पावसाची झड लागलेली. "अंधार असा घनभारी" कशाला म्हणतात ते प्रत्ययाला येत होते आणि मी ४ वाजता अंधेरीला पोचलो. रोजचा रस्ता म्हणजे पूर्व आणि पश्चिमेला जोडणारा एक अजागळ पुल होता. रिक्षातून उतरल्यावर बरयाच वेळ लेदरचे बुट वाचवण्याचा प्रयत्न केला पण पाणीच जेव्हा गुढघ्या पर्यंत आलं तेव्हा सारा फोलपणा लक्षात आला. अजागळ पुलापाशी माणसांची झोंबी उडाली होती. एकमेकांचा हात धरुन लोक लगदा तुडवीत पुलापर्यंत पोचत होती. "हात का धरायचा?" मनातलं ऎकु आल्यासारखं एका खानदानी मुंबैकरानं आरोळी ठोकली "संभालके भाय...हात छुटा तो सिद्दा बांद्राके खाडीमे.." "च्यामायला...गटार thru' खाडी म्हटलं की पोहण्याचं कामच नाही" पोहता येत नाही त्याचा आज त्याचा अस्सा आनंद झाला!! पश्चिमेला पोचल्यावर लक्षात आलं की नेहमीप्रमाणेच लोकल बंद पडल्यामुळे रोडवर लोगोंका सागर उमड आया था. एकही बस थांबायला तयार नव्हती. असं वाटलं जुहुपर्यंत उलट जावं आणि तिथून त्याच बशीत बसून यावं. पण पावसाची झोंबाझोंबी बघून हिंमत झाली नाही. थोडं उलटं जाऊन पळतपळत एक बस पकडली. बस खचाखच भरली होती. कंडक्टरनं आरोळी ठोकली "दारात उभ्या असलेल्या लोकांनी बघून घ्यायचं की अजून कुणी चढत नाहीये नाहीतर बस बंद पडेल" ४० मिनीटांचा रस्ता त्या दिवशी ४ तासात "कटला". दुसरया दिवशी लोकांचे जागोजागी अडकलेल्या लोकांचे फोटो बघीतले आणि मलाच माझ्या धाडसाचं कौतुक वाटलं (अजून कुणाला कश्याला डोंबल्याला वाटेल?)

पावसाचे संदर्भ गुढ आणि कधी उदासही. सिग्नलवर भीक मारणारी छोटी मुलगी परवाच्या पावसात उघडी कुडकुडत होती. हिला पैसे द्यावे तर भिक मागण्याला उत्तेजन दिल्यासारखं होईल की कसं या टिपीकल मीडलक्लास डायलिमात असतानाच सिग्नल सुटला. हीटर लावून मी रॅट रेस मधे गाडी दामटली खरी पण त्या दिवशीचा पाऊस काही तरी उसवून गेला.

पावसाचे काही संदर्भ अबोलही.

सखीचे किनारे
असे पावसाळी
जसा बुध्द
डोळ्यातुनी हासला..

Thursday, June 21, 2007

महिलामंडळ उर्फ लोबागंटि

हात चालू राहाण्यासाठी लिहीलेला हा blog आहे. ...
*********************************************************************

नवी शाळा बघून माझ्या तोंडातून फास्टर फेणे सारखा "टॉक्क्क" आवाज निघाला असणार! वय वर्षे ३-४ असताना दादांनी मला दुसरया एका शाळेतून आणून इथे transplant केला होता. चौथीयत्तेत असणारया ताईच्या जीवावर मी दिवारच्या बच्चनसारखी महिलामंडळ उर्फ लोबागंटि असं विचित्र नाव असणारया शाळेत एंट्री मारली. "महिलामंडळ" कारण ही शाळा बायकांनी चालवली होती आणि बालवाडीनंतरच्या शाळेचं नाव लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक असं होतं तर थोडक्यात "महिलामंडळ उर्फ लोबागंटि." शाळेचं location amazing होतं. एका बाजूला उन्हाळ्यात शेवाळून वास मारणारं तळं आणि दुसरया बाजूला वडारवाडी!! शाळेत "बालकांना" रोज फुकट खाऊ मिळत असल्याने बाजूच्या वाडीतली बरीच "बालकं" शाळेत यायची. पुढे २-३ वर्षांनी कळाल की ही अजाण बालकं ५-१० पैशाच्या गोळ्यांच्या बदल्यात शाळेत येणारया मुलांच्या मागे on demand कुत्री वगैरे लावू शकतात. सुपारी घेणे ही संज्ञा फार पुढे ऎकिवात आली!! तर अशी ही त्यामुळे शाळा बरयापैकी Black&White दिसायची.("सावळा" हा शुद्ध काळा असणारया मुलाला त्याची आई मातृप्रेमापोटी जसा वर्णन करते तो रंगं). सायकलरिक्षाने (माणूस ओढतो ती रिक्षा) येणारी फक्त आमचीच टोळी असल्याने नैसर्गीकपणे येणारया माजासहीत मी लवकरच एक त्यातला त्यात गोरा दिसणारा गडी शोधून त्याच्या शेजारी मांड ठोकली. "माझं नावं मिनु. माझी आई याच शाळेत शिकवते" अत्यंत खाजगी माहीती सांगावी तश्या अविर्भावात गोरया मुलाने त्याचे credentials जाहीर केले. "माझं नावं अमुकतमुक. माझे आई-बाबा पण शिकवतात. ते कॉलेजमधे मोठ्या मुलांना शिकवतात" मी पण माहीतीचं आदानप्रदान केलं. एकूणात आमची गट्टी जमली. माझा वर्ग संपला की (एकच रिक्शा असल्याने) मी ताईच्या वर्गात जाऊन बसायचो (शाळा तेव्हा ह्युमन होत्या!). थोड्याच दिवसात शर्टची कॉलर खाण्यामुळे आणि सतत एक ढगांचं चित्र असणारा शर्ट घालण्यामुळे लवकरच माझं अनुक्रमे उंदीरमामा आणि ढग अशी नामकरण झाली.
इथे बघावं ते नवलंच! पंडीतबाई नावाच्या बाई ख्र्रीश्चन होत्या. अरेच्या, असेही लोक असतात? आणि ते आपल्यासारखेच दिसतात? आणि यांची दिवाळी ख्र्रिसमस नावाच्या दिवशी असते आणि ते केक खातात. केक!!!! मला तर हे सगळं बघून एटू लोकांच्या देशात आल्यासारखच वाटलं. एटूंच्या देशात नेणारी अजून एक गोष्ट होती ती म्हणजे आमचा रिक्षावाला, मछ्चिंद्र!! ढम्म काळा. आमच्या गॅन्गला हा गाणी शिकवत न्यायचा. एका रिक्षात बोटभर उंचीची पोरं गळा ताणून रस्त्यावरुन "देहाची तिजोरी" म्हणत चाललेत!!! वा!! क्या सीन होगा!! एक दिवसं हा हिरा थोडे पैसे उधार घेऊन अदृश्य झाला आणि त्याच्या जागी प्रेमकुमार नावाचा चकणा रिक्षावाला आला. मछ्चिंद्र्च्या जाण्याचं दुःख पचवून आम्ही प्रेमकुमार बरोबर दोस्ती केली.
शाळा एकदम मस्त होती. कधी इथे बेडकांचा पाऊस पडायचा तर कधी टण्या पोर्गा आणि लंबुडी पोर्गी यांची कुस्ती व्हायची. शाळते प्रोजेक्ट्सची मारामारी नसायची त्यामुळे आम्ही अणि आईबाप खुष असायचो. अभय ये. घर बघ. कमळ दगड घे (डोक्यात घाल..). असले धडे असायचे. शाळेत फक्त पाटी न्यायची असायची. मोहरीर गुर्जींनी ती आमच्या डोक्यात घालून फोडली नसेल तर ती आम्ही न्यायचो. सतरंजीवर बसून शाळा शिकायचो. स्लीपर हरवते म्हणून बहुतेकजण नागव्या पायांनीच शाळेत यायचे (रिक्षाचा माज!! पण खाली पाय उघडेच). शाळेला गणवेष होता; काळी चड्डी आणि पांढरा शर्ट. तो घालणारा फक्त मी एकटाच असेन पण कोणाला ना खेद-ना खंत. कारण आमचं आमच्या शाळेवर विलक्षण प्रेम होतं- आहे. बालवाडी ते चौथी पर्यंतच्या संस्कारक्षम वयात या शाळेने कसलाही आव न आणता आमच्या वर जे संस्कार केले ते आम्हाला आयुष्यभर पुरले. तिथे मिळालेले मित्रही आयुष्यभर पुरले. आता संस्काराचं वय गेलं. निबर झालेल्या मनानं आता याच गोष्टीचा दुसरा पार्ट सुरु झाला आहे.
टॉक्क्क...प्रत्युषच्या admission साठी बालशिक्षणला गेल्यावर तिथलं प्रचंड मोठ्ठ मैदान बघून माझी तशीच reaction झाली. पुण्यनगरीत मुलांसाठी हे एवढं ग्राऊंड म्हणजे सुखाची परिसीमा झाली. एकूण ११ चकरा, कल्याणी आणि मी यांनी प्रत्येकी एक निबंध आणि दोघात मिळून एक चर्चा असं सगळं पार पडल्यावर शेवटी प्रत्युष चांगल्या घरात पडला. शाळा सुरु होण्या आधी परत एक मिटींग होती. तिथल्या टिचर्सनी छोटी छोटी नाटुकली करुन दाखवली. पालकांनी कसं वागावं, काय करुन घ्यावं याची ती एक झलक होती. शाळेतच स्कुलबॅग (दप्तर नव्हे) मिळाली. अश्यारितीने सुंदरसा गणवेष, पायात कॅनव्हासचे बुट, हातात स्कुलबॅग अश्या तयारीत लोबागंटिचा उत्तरार्ध सुरु झालेला आहे.

Wednesday, June 6, 2007

अर्धा माझा भास..अर्ध सत्य तुझे..त्याच्या साठी ओझे आभाळाचे

प्रिय ग्रेस,

"संध्यामग्न पुरुषाची लक्षणे" वाचतोय सध्या. अत्यंत अभिरुचीहीन कव्हर केलय तुमच्या पुस्तकाचं, मनापासून वाईट वाटलं. असं या आधीतरी कधीच झालं नव्हतं, मग आत्ताच का? पुस्तक जुनं वाटावं किंवा स्वस्तातलं वाटावं इतकं कव्हर टाकाऊ? सुभाष नेहमीच तुम्हाला "वाचतो", मग हा त्याचा प्रयोग म्हणायचा की काय? तसं असेल तर फसला असं वाटतय. सामनातल्या तुमच्या लेखमालेचं पुस्तक म्ह्टल्यावर जरा धास्ती होतीच. तुम्ही काही "लिही" म्हटलं की लिहीणारया पंथातले नव्हे. त्यात या कव्हरची भर. अजून पुस्तक वाचतोच आहे आणि अजूनतरी कुठेच शॉक लागलेला नाही. "मृगजळाचे बांधकाम" सुरुवातीपासूनच जड गेलं. करायचं म्हणून अवघड केल्यासारखं! हेही त्या पंथातलं असतं तर मात्र एक आत्मीक मैत्र मिटल्याचं दुःख झालं असतं.

तुमच्या कविता मी कधीच एका बैठकीत वाचत नाही; नाही सहन होत मला. अंगात भिनण्या आधी स्वःतच अलिप्त होते ती. तुमच्या भाषेत सांगायचं तर "दुःख टेकण्यापुरती संदीग्ध." तुमचा संदर्भ तिथेच संपतो, सीतेच्या जनकासारखा. किंवा तुमच्या आणि जीएंच्या झाल्यानझाल्या भेटीसारखा. तिथून पुढे ती कविता तुमची असेल तर नाही भेटावं वाटत मला. हे सारं काय आहे? कशासाठी आहे? "पाठशिवणीचा खेळ पोटशिवणीच्या साठी..."

समिक्षा का करावी? करावी का? ज्याचा त्याचा प्रश्न. आपलं लिहीणं झालं की आपण तुटून जावं. तुमच्या कवितांचं आम्ही काय करावं? कसं तपासावं एकेक अंग? तुमच्या वैयक्तीक आयुष्याशी सांगड घालून? की भाषेचा एकेक कोपरा तासून? परत तिथेही तुमचा आणि माझा सारखाच अट्टहास आहेच की " You can take off my cloths, but you can't make me naked." तुम्ही म्हणता तसं लोकं तुमच्या कवितेविषयी कमी बोलतात आणि त्याच्या परिणामाविषयी जास्त बोलतात. मी काय करतो? मला तर तुमची कविता अचानक भेटते, जाणवते. कुणी विचारलं तर काय सांगु तिचे अर्थ?
"मोडूनी परतीच्या वाटा
आलो तोडूनी माळं
देशील कारे गोंदून
मज कोरे आहे भाळं"

मीही आता कोणाला काही सांगत नाही. पण एखादा क्षण बेसावध असतो जशी "साजणवेळा." जसं गाणं तशी कविता; वेगळी करताच येत नाहीत मला. त्वचा सोलून आतला आत्मा शोधू पाहाणारा मुकुंदचा आवाज आणि "पुरातून येती तुझे पाय ओले"ची मोडकांनी बांधलेली अप्रतिम कॉंम्पोझीशन. थकायला होतं मला शब्द-अर्थ-सत्य यांच्या इतक्या जवळ जाऊन.

तुमच्या सारखीच मलाही प्रिय ते ते नाकारण्याची सवय आहे ग्रेस! कधी ते हरवण्याची भिती असते म्हणून तर कधी त्याची सवय होईल या धास्तीने. तुमच्या सावलीला नाकारता आलं नाही म्हणून मी माझे लिहीते हात कलम केले. घाबरु नका, रुढार्थाने नव्हे. मला माझी ओळख गमवायची नव्हती, सत्व गमावलेली कलाकृती तुम्हालाही आवडली नसतीच नां?

"...
मी असममित शरीराचा-
ढासळतात माझे तोल तू
असण्याच्या प्रत्येक शक्यतेवर;
पण आत्म्याची शालीन
छंदबध्दता कधी मोडलीच नाही,
जसा जपावा प्रत्येकानेच
आपापला अवकाश.
अवघड असतात नेहमीच वागवणं निर्वासितासारखे
या शरीराचे साज
आणि आकृतीबंधातून तुला शोधायचे
सराईत छंद.
देहवाती भोवती काजळी धरणं
म्हणजे निर्वात काळसरपणात कोंडून जाणं
शोधूनही सापडत नाहीत आता
पारदर्शक मनाचे ढवळलेले तळं"

कविता पोस्ट करायची नाही असं सांगीतलेलं असतानाही तुमच्या साठी हा अपवाद.

--संवेद

Tuesday, June 5, 2007

ये क्या जगह है दोस्तों...

च्यायला सगळच भोसडलेलं आहे. ऑफीसची अंतहीन कामं, एका apprisal cycle चा अंत होण्या आधी दुसरं सुरु ही झालं.. स्कोरकार्ड, रिव्हू, नवे नवे initiatives, स्वःतच्या शेपटी भोवती गोल फिरणारया कुत्र्यासारखं attrition आणि recruitment.

निवांत पेपर वाचावा तर राजस्थानातले reservation वाले दंगे. कॉंग्रेस आणि फडतूस अर्जुन आणि विपी या दोन शिंगाच्या जनावरांनी लावलेल्या आगी.

टीव्हीवर सतत गाण्याच्या स्पर्धा. डोळे आणि नरडं ताणून ओरडणारा हिमेश उर्फ टोपी. गाण्यातलं काहीही कळत नसणारी अलिशा, सगळच गोड मानून घेणारा उदीत आणि चिरकणारी टाळकी. तिसरीकडे मिचमिच्या डोळ्यांचा शान अजून डोळे बारीक करून गेल्या कित्येक शो मधे रिपीट केलेला लाल टी शर्ट घालून अमूलचं दूध पितोय.

रस्त्यावरचा महाभयंकर traffic jam आणि कुठलासा दादा-नाना-आण्णा निवडून आल्यानं "इथून धक्का तिथून धक्का मारतोस का?" ची सुरेल आरोळी. गणपती, अण्णा भाऊ ची जयंती-मयंती या सगळ्यांशी indifferent ऊषा मंगेशकर लाऊडस्पिकरच्या उंच भिंतीवर उभारुन झोकात "मुंगळा मुंगळा मै गुड की.." गाते आहे.

रस्ते पावसाळ्यात फाटणार याची झलक दिसायला लागलीय...सालं सगळंच कसं भोसडलेलं आहे इथे?

सीने में जलन आंखों में तुफ़ान सा क्यों हैं ?
इस शहर में हर शक्स परेशान सा क्यों हैं ?

दिल हैं तो, धडकने का बहाना कोई ढूंन्ढे
पत्थर की तरह बेहीस-ओ-बेजान सा क्यों हैं ?

तनहाई की ये कौनसी, मन्ज़िल हैं रफ़ीकों
ता-हद्द-ये-नजर एक बयाबान सा क्यों हैं ?

क्या कोई नयी बात नजर आती हैं हम में
आईना हमें देख के हैरान सा क्यों हैं ?

Sunday, May 27, 2007

यमुआत्त्याचं अचाट धाडस

यमुआत्त्यांनी डोळे किलकिले करुन बघीतलं तेंव्हा त्यांच्या इतक्याच जुन्या घड्याळाने सहाचे ठोके दिले. "वसंतराव असते तर घड्याळ्याच्या ठोक्याला चहा द्यावा लागला असता" यमुआत्त्यांनी सुस्कारा सोडला. यमुआत्त्यांखेरीज, वसंतरावांच्या आठवणी आणि हे घड्याळ अश्या दोनच गोष्टी त्या वाड्यात ताज्या होत्या. यमुआत्त्यांनी परत उगाचच सुस्कारा सोडला. वेणीफणी केली तर कदाचित थोडं प्रसन्न वाटेल असं वाटून त्यांनी जरा हालचाल केली आणि तेवढ्यात त्यांचे गुडघे बोलले. "हरे राम! हरे कॄष्ण!! सगळं बसल्या जागी होतय म्हणून बरं आहे. अन्यथा या गुढघ्यांनी जेरीला आणलं आहे. देवा.." यमुआत्त्या जमीनीवर हात रोवत कशाबश्या उठल्या. दिवाबत्ती केली नाही तर वसंतराव वरुनही आपल्यावर ओरडतील अशी त्यांना सारखी भिती वाटायची. तसं बघीतलं तर वसंतराव कोणीतरी महाभयंकर जमदग्नीचे अवतार होते अश्यातला भाग नव्हता. रेव्हेन्युतून रिटायर्ड झालेले ते एक साधेसुधे कारकुन होते. ते जिवंत असताना गल्लीतली शेंबडी पोरंही त्यांना घाबरली नसतील पण हिंदुधर्माच्या परंपरेनुसार ते म्हणजे यमुआत्त्यांचं सर्वस्व होते. आता अश्या बायकांसाठी नवरा नाही हे सत्यच आयुष्यभर पुरणारं असल्याने वसंतराव कधी गेले याचं यमुआत्त्यांना भानच नव्हतं. आजुबाजुला कोणी नाही हे बघून त्या कधीकधी फोटोफ्रेम मधल्या वसंतरावांशी गप्पा पण मारायच्या. जे त्यांच्या हयातीत कधी झालं नाही, ते आत्ता यमुआत्त्यांना करावं वाटत होतं. यमुआत्त्यांना या नावाने संबोधीत न करणारे वसंतराव एकटेच होते. जाहीररीत्या अगं आणि खाजगीत यमु..त्यांच्या अंगावर आत्ताही गोड काटा आला. यमुआत्त्या राहायच्या दादा-गोपाळदादांच्या वाड्याच्या एका भागात. गोपाळदादांची मुलं, त्यांना आत्त्या म्हणायची आणि प्रथेनुसार सारीच त्यांना आत्त्या म्हणायला लागली इतकचं. त्यांच्या सरळसोट आयुष्यात "तो एक प्रसंग" जर घडला नसता तर कदाचित आजही त्यांना कोणीतरी आत्त्या म्हणून हाक मारली असती. ऎन संध्याकाळी यमुआत्त्यांना ती आठवण नकोशी आणि अशुभ वाटली. त्यांनी खिडकीतून दादाच्या वाड्याकडे नजर टाकली. अचानक भरलं ताट कोणीतरी सोडून जावं असा तो वाडा दिसत होता; अंधारा आणि उदास. चष्म्याच्या काचा पुसल्या तर अजूनही तिथे हालचाल दिसेल असं त्यांच्या वेड्या मनाला परत एकदा वाटून गेलं. आत्ता पर्यंतच्या अनेक अशा प्रयत्नांना यश न आल्याने त्यांनी यावेळी पुढचे कष्ट घेतले नाहीत.

जिन्यावर कसलासा आवाज झाला आणि त्यांची तंद्री भंग पावली. "आता यावेळी कोण आलं असावं?" त्यांना एकाच वेळी यावेळची येणावळ हवीशी आणि नकोशी वाटली. कोणाशी तरी शिळोप्याच्या गप्पा होतील या आशेने जिना उतरलेल्या यमुआत्त्यांना अचानक दोन लहान मुलं दिसल्यानं जितकं दचकायला झालं तितकचं त्यांना बघून ती दोन मुलंही दचकली. "दार उघडं राहीलं की काय?" यमुआत्त्या आधीच क्षीण झालेल्या स्मरणशक्तीवर जोर देऊन आठवू पाहात असतानाचं "तुमचं नाव काय आहे? तुम्ही इथेच राहाता? आम्ही मुंबईहून आलोयत. मी साना आणि हा राघव. आम्ही बहीण-भाऊ आहोत." नाजुक घंट्या किणकिणल्या सारख्या आवाज आला. यमुआत्त्यांना खुदकन हसु आलं. "मी यमुआज्जी, मी कुठूनच नाही आले, मी इथेच असते." सानाची भिती जरा चेपली. कोपरयाने ढुशी मारणारया राघवकडे दुर्लक्ष करत सानाने अजून थोडा भोचकपणा सुरु केलाच होता की यमुआत्त्यांनी विचारलं "तुम्ही कोणा कडे आला आहात? कुठे राहाता?" सानाने तत्परतेने उत्तर दिलं "आम्ही आई-बाबां बरोबर आलो आहोत. आम्ही या बाजुच्या बंगल्यात उतरलो आहोत." "दादाच्या बंगल्यात? इतके वर्ष माणसाचा वावर नसणारया वाड्यात कोण आलं असेल?" यमुआत्त्यांची विचाराची साखळी सुरु झाली होती. "त्या प्रसंगा"नंतर त्यांनी दादाच्या वाड्यात कधीच पाऊल टाकलं नव्हतं. अगदी दादांनी घर सोडताना त्यांच्या लाडक्या मीराने यमुआत्त्यासाठी टाहो फोडला होता तरी त्या गेल्या नव्हत्या. किंबहुना त्यांची हिंमतच झाली नव्हती. गेल्या कित्येक वर्षात त्यांनी दादाची कोणतीच बातमी ऎकली नव्हती. कधी कोणी त्या वाड्यात आलंही नव्हतं. "कोणाची गं तुम्ही मुलं?" काहीतरी संदर्भ लागेल म्हणून त्यांनी त्या मुलांना विचारलं. इतक्या वेळ संधीची वाट पाहाणारया राघवने त्याच्या ताईच्या आधी घाईघाईने उत्तर दिलं "आई-बाबांची" साना आणि यमुआत्त्या एकदमच हसल्या. "आमच्या बाबांचं नाव समर आणि आईच नाव सखी आहे. आमचं आडनाव समर्थ आहे" सानानं माहीती पुरवली. "आता अंधार झाला. आम्ही जातो. उद्या परत येऊ" सानानं परवानगी विचारल्यापेक्षा सांगीतलच जास्त आणि ते यमुआत्त्यांना एकदम आवडून गेलं. पोरांच्या हातावर निदान खडीसाखर तरी द्यायला हवी होती असं वाटायच्या आत पोरं अचानक आल्यासारखी अचानक हवेत पसारही झाली होती.

पुढचे कितीतरी दिवस पोरांचा आणि त्यांच्या यमुआज्जींचा मस्तच कार्यक्रम ठरुन गेला होता. मस्तपैकी धुडगुस मग आज्जी कडून गोष्ट आणि जाताना साखरफुटाणे किंवा खडीसाखर. वेगवेगळ्या प्रकारे चौकश्या करुनही त्यांना या कुटूंबाचं दादाच्या वाड्यात येण्याचं प्रयोजन मात्र कळत नव्हतं. थोडी हिंमत करावी आणि दादाच्या वाड्यात जाऊन या लोकांची चौकशी करावी, त्यांना काही लागलंसवरलं तर विचारावं असं यमुआत्त्यांनी मनोमन ठरवून टाकलं.

चार वाजताच जिना करकरला तसं यमुआत्त्यांनी बसल्याबसल्या दुसरया खिडकीतून बघीतलं. "पोरं लवकरच आली वाटतं आज" यमुआत्त्या मनाशीच पुटपुटल्या. त्यांनी वरुनच आवाज दिला "साना, बाळा मला आज जरा कसकस वाटतीय. तुम्ही खेळा खाली" " हो आज्जी" राघवनी ओरडून सांगीतलं.

"समर, ही बघ पोर इथे आहेत. आपण आपले सगळीकडे शोधतोय आणि यांना त्याचं काही आहे का?" सखीने टिपीकल "आई" टोन लावत समर कडे तक्रार केली. अंधाराला डोळे सरावले तसं समरनी त्या वाड्याकडे निरखुन बघीतलं. मधे मोठी चौकोनी जागा होती, तिन्ही बाजुला पडवी, एका बाजुला जिना आणि वर एक मोठ्या हॉल सारखी खोली. आत्ता ते जिथे उतरले होते त्याची एकदम आरश्यातल्या सारखी प्रतिकृती , mirror image! त्याने तसं बोलून दाखवताच सखी हसली. "अरे नसायला काय झालं? आहेच मुळी. हा यमुआत्त्यांचा वाडा आणि आपण राहातोय तो त्यांच्या भावाचा वाडा. ते बांधताना mirror image सारखेच बांधले आहेत" समरच्या तोंडावरचं प्रश्नार्थक चिन्ह बघून सखीनी कहाणी सुरु ठेवली "यमुआत्त्या म्हणजे माझी आई-मीरा, तिची आत्त्या; आईच्या बाबांची, गोपाळ आजोबांची बहीण" डोळ्यांना फारसं दिसत नसलं तरी यमुआत्त्यांचे कान अजून शाबुत होते. आनंद, भय, उत्सुकता असे सारे भाव त्यांच्या मणक्यातून एकाच वेळी सरसरले. "म्हणजे ही सखी माझ्या मीराची मुलगी? आणि ही चिटकी मुलं माझी परतवंडं?" यमुआत्त्यांचा डोळ्यातून आनंदाश्रु वाहू लागले. गोपाळदादांनी नाही तरी त्यांच्या लाडक्या मीराने त्यांना समजुन घेतलं होतं, माफ केलं होतं. ज्या जखमा अश्रु आणि माफींनी भरल्या नव्हत्या, त्या काळाने भरल्या होत्या. बरं वाटत नसतांनाही त्या घाईघाईने उठल्या. नातजावयाला सामोर जायला चांगलं तयार व्हायला पाहीजे या विचारांसरशी त्यांचा अंगातला ताप कुठल्या कुठे पळून गेला. त्या चांगलं पातळ घालून तयार व्हायला लागल्या.

सखीची टकळी सुरुच होती आणि समरही आता त्या गोष्टीत रंगून गेला होता. "मीरानं, माझ्या आईनं, जाण्या आधी माझ्याकडून इथे येण्याचं वचन घेतलं होतं. आजोबांच्या हट्टापायी या आधी इथे कुणीच आलं नव्हतं" समरच्या डोक्यातला गोंधळ त्याच्या चेहरयावर उमटला तसं सखीनी तो भयंकर प्रसंग सांगायला सुरुवात केली "मीरा यमुआत्त्याची खुप लाडकी होती. यमुआत्त्याला मुलबाळ नसल्यानं तिचा सारा जीव मीरात होता. मीरा आणि तिचा लहान भाऊ मदन बहुतेक वेळ याच वाड्यात असायचे. मीराच्या आईला मात्र ते काही फारसं आवडायचं नाही. यमुआत्त्याचा वांझॊटेपणा तिला कायमच खुपायचा. आणि एक दिवस तो प्रसंग घडला. याच जिन्यावर मदन खेळत होता. मीराला काहीतरी लागलं आणि ती रडायला लागली. घाईघाईने जिना उतरणारया यमुआत्त्याच्या पायात मदन घुटमळला आणि दोघांचाही तोल गेला. जिन्याच्या रेलिंगच्या दोन खांबातून कोसळणारा मदन जिवाच्या आकांतानं धरु पाहूनही यमुआत्त्यांच्या हातून निसटलाच. निपचित पडलेला मदन पाहून यमुआत्त्याच्या पायतलं बळच गेलं. मीराच्या आईनं आख्खा वाडा डोक्यावर घेतला. सुड आणि शोक आंधळे असतात. महीन्याभरात मीराच्या आईनं सगळी आवरावर करुन वाडा आणि गाव सोडायचा निश्चय केला. मीरानं पदोपदी सांगूनही यमुआत्त्यांना कोणी माफी द्यायला तयार नव्हतं. यमुआत्त्यांनी तर स्वतःला या वाड्यात कोंडूनच घेतलं होतं. सगळ्यांनी एक प्रकाराचा बहिष्कार टाकला यमुआत्यांवर. त्यानंतर आज खुप वर्षांनी आपण इथे येतोय मीराच्या, म्हणजे माझ्या आईच्या आग्रहावरुन"

"आई.." खेळण्यात दंग झालेल्या साना आणि राघवचं आत्ता त्यांच्या आई-बाबांकडे लक्ष गेलं. "तुम्ही इथे काय करताय? इथे किती अंधार आहे" समर आता लाईटचं बटण शोधायला लागला. " बाबा, थांबा. आम्ही आज्जीला बोलावतो" कोणी काही बोलायच्या आत साना आणि राघवनी धुम ठोकली. "मी आधी" "नाही. मी आधी" डगमगत्या जिन्यावरुन पोरं भान हरपून धावत होती. सखीचा जीव थोडाथोडा होत होता आणि एका निसरड्या पायरीवरुन राघवचा पाय निसटला. आत्ता सांगीतलेली गोष्ट फ्लॅशबॅकसारखी सखीच्या डोळ्यांसमोरुन झर्रकरुन निघून गेली. "राघव..." सखीच्या तोंडून बाहेर पडलेली किंकाळी ऎकून एका प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखी यमुआत्त्यांनी स्वतःला खिडकीबाहेर झोकून दिले. देहाचे बंधन नसल्याने पिसासारखे तरंगत त्यांनी राघवला हलकेच झेललं आणि जमिनीवर ठेवलं. समर ऎवढ्या वेळात लाईट लावून पळत मधल्या चौकात आला होता. राघवला तरंगत खाली उतरताना बघून त्याला आणि सखीला जेवढे आश्चर्य वाटत होते तेवढेच आश्चर्य यमुआज्जींचा हार घातलेला फोटो बघून सानाला वाटत होतं.

हवेतला वाढलेला गारवा यमुआत्त्यांना सुखावत होता. फोटोतून हसताना त्यांना आज एका ऋणातून उतरल्याचा भास होत होता.

***************************************************************************************************
नारायण धारप आणि रत्नाकर मतकरी, ज्यांनी कायमच आपल्याला घाबरवलं, त्यांच्या साठी ही गोष्टं.
*****************************************************************************************************

Wednesday, May 23, 2007

Collage: उदरभरण नोहे जाणीजे यज्ञकर्म

कोलाज तुकडा १: मला "तुम बिन" सिनेमा विविध कारणांसाठी आवडला. त्या गोष्टीचा साधेपणा, पात्रांची संवेदनशीलता, गाणी इत्यादी इत्यादी..त्यात अजून एक मजेदार गोष्ट मला आवडते म्हणजे संथाली जेंव्हा प्रियांशुला सतत मधे मधे करण्यासाठी रागावते तेंव्हा तो बाहेर जाऊन पिज्झा घेऊन येतो आणि संथालीला सांगतो "मुझे जब भी कोई डांटता है, तो मुझे बहोत जोर से भुक लगती है." खाण्यासाठी प्रत्येकाची वेगवेगळी कारणं असतात!!

कोलाज तुकडा २: कॅन्टीन मधे मला जेवायला लागणारा वेळ हा तसा बरयापैकी थट्टेचा विषय आहे. म्हणजे मी अगदी "रवंथ" प्रकरणात मोडत नसलो तरी, शर्यत लागल्या सारखा ५ मिनीटातही मी "गिळू" शकत नाही. माझा अगदी साधा प्रश्न असतो, ही जी काही मरमर ज्या गोष्टी साठी सुरु आहे, तीच जर तुम्ही उरकणार असाल, तर कशाला अर्थ आहे? असो. हल्ली मी हा प्रश्न न विचारता, नवा प्रश्न विचारत असतो; "आज खाण्यासाठी जगणार की जगण्यासाठी खाणार?" थांबा. उत्तर द्यायची घाई करु नका. हा मोठा तात्विक प्रश्न नाहीये. याचा कॉमनसेन्सशीही संबंध नाहीये. जरा तुमच्या ताटात/डब्यात डोकावून बघा. आज तुम्ही सुरण, गाजराची रस्सा भाजी (पुण्यातल्या मेसवाल्यांचा हा शोध आहे. पेटंट प्रोसेस मधे असल्याने कॄपया ही भाजी सध्या घरी करु नये), आळूच फतफतं (भाजी नसून दलदल असल्यासारखं वाटतं नाही?) किंवा तत्सम भाजी आहे? असं असेल तर तुम्ही आज जगण्यासाठी खाणार! खाण्यासाठी जगायच असेल महाराजा, तर मोठं पुण्य लागतं पदराला. कॅन्टीन या जातीत मोडणारे असाल, तर हा प्रकार जरा uncontrollable होतो. या केस मध्ये तुमचा (पर्यायाने, कॅन्टीनवाल्याचा, भाजीपाला आणणारयाचा, बनवणारयाचा इ. इ.) पदर लयी मोठा लागतो. आणि पुण्यतर अजूनच जास्त. डबा (लिहीताना असा लिहीला तरी याचा खरा उच्चार डब्बाच आहे याची नोंद घ्यावी) प्रकरणवाले असाल तर थोडक्यात निभावतं. मागच्या पुढच्या जन्माचं सारं पुण्य जमा करायचं, कमी पडलं तर उधार उसनावार करायची पण पुण्य कमी पडता कामा नये आणि आपल्या सारख्या खाण्यापिण्याच्या (पिण्याभोवती "डबल कोट" नाही!!)आवडीनिवडी असलेला life partner शोधायचा. (अत्यंत चतूर लोकांना मी स्त्रीमुक्तीवाल्यांचा निषेधाचा कार्यक्रम हाणून पाडल्याचं लक्ष्यात आलं असेलच. तितक्याश्या चतूर नसणारया लोकांसाठी स्पष्टीकरण- मी life partner शब्द वापरला आहे, बायको नाही!!) ही सारी खाण्यासाठी जगणारया मंडळींची पुर्वतयारी झाली. याउपर शक्यतो भाजी आणताना सोबत जाणे जेणेकरुन गनिमीकाव्याने आपला घात होणार नाही याची काळजी घ्यावी. अजून महत्वाची सुचना म्हणजे स्वयंपाक सुरु असताना वादाचे मुद्दे न काढणे, त्याहूनही महत्वाचं म्हणजे सुचना न देणे. स्वयंपाकाच्या बाबतीत फुकटची कन्सलटन्सी हा "जे जे फुकट ते ते पौष्टीक" या नियमाला अपवाद आहे याची नोंद घ्यावी.

कोलाज तुकडा ३:गेल्या दिवाळीत आम्ही केरळला गेलो होतो. मनात पुकपुक होतीच. काय गिळायला मिळणार होतं देव जाणे. इयत्ता ५वीत असताना मी शाळेसोबत ट्रीपला हैद्राबादला गेलो होतो. २ दिवस उठताबसता भाताचा असा काही मारा झाला की मी भात खाणंच बंद केलं. आता केरळला जाऊन काय काय बंद होतयं बघू अश्या अत्यंत आशादायक विचारांनी भारुन आम्ही एकदाचे पोचलो. काय आश्चर्य!!! पुर्ण केरळभर आम्हाला पंजाबी खाण्याचा पर्याय मिळाला. पंजाबी लोक आक्रमक असतात माहीत होतं पण डायरेक्ट केरळ्यांच्या खाण्यापर्यंत पोचतील असं वाटलं नव्हतं. आम्ही आपले त्या खोबरेल तेलाचा अप्रतिम वास असणारं केरळीय अन्न चाखायला उत्सुक होतो आणि केरळी काही आमच्या हाती त्यांचा सांस्कॄतिक खजिना लागु देत नव्हते. एक अस्स्ल मराठी माणुस-केरळ मधे- पंजाबी खातोय!! राष्ट्रीय एकात्मता याहून वेगळी ती काय असते? शेवटी आम्ही डाव साधलाच (जनरली, नशीब डाव साधतं असा प्रवाद आहे. यावेळी आमचं नशीब फळफळलं). "पुट्टु" असं गोंडस नाव असणारा एक पदार्थ आम्ही मिळवलाच. एका वेबसाईट वर असणारं त्याचं वर्णन असं आहे : Puttu : 'Puttu' is made from rice flour and steamed in long hollow bamboo or metal cylinders. Depending on the taste preference, Puttu can be had with steamed bananas and sugar or with a spicy curry made from gram or chickpeas. थोडक्यात आम्ही अवियेल, अप्पम असे काही चांगले (असं म्हणतात बुवा लोकं) पदार्थ miss केले आणि पुट्टुची नळकांडी घश्याखाली घातली. Not bad!!

कोलाज तुकडा ४: खुप दिवस बाहेर गिळलं की मला घरच्या खाण्याची आठवण येते. सुगरण आई आणि नंतर सुगरण बायको मिळणं (सुगरण आई हे दैव आणि सुगरण बायको हे कर्म असं याच वर्गीकरण आहे!) आणि अस्मादिकांना स्वयंपाघरातलं ओ की ठॊ न कळणं असा दैवदुर्लभ योग माझ्या कुंडलीत असल्यानं मला बरयाचदा घरचं खाण्याची आठवण येते. दरवेळी भरलं ताट बघीतलं की मला अगदी गहीवरुनच येतं. केवळं जबरदस्त पुण्य असल्यानेच आपण भारतात, त्यातही महाराष्ट्रात जन्माला आलो आहोत याची वारंवार खात्री पटते. अरे किती प्रकारच्या भाज्या, किती प्रकारचे मसाले, अगदी काही नाही तर साधं वरण- भात- तुप!! अगदी सोपी पाककॄती आहे त्याची. गुरगुट्या (म्हणजे मऊ शिजलेला)भात शिजवायचा, त्यात आळं करायचं आणि ही अशी चांगल्या तुपाची धार सोडायची आणि भाताच्या मुदीवर साध्या वरणानी सुंदर नक्षी काढायची. फिरंग्याना शेवट पर्यंत कळणार नाही की त्यांनी काय miss केलयं. काय ते एकेका भाजीचे transformation! आळूच फतफतं ते आळूची वडी!! वा!! क्या बात है! काय ते भाज्यांचे versions. वांग्याची भाजी- भरली वांगी- वांग्याचं भरीत-वांग्याचं बरच काही. बरं ही versions भाज्यांपुरतीच मर्यादीत नाहीत; कांद्याची भजी- दोन प्रकार (गोल आणि खेकडा भजी), बटाट्याची भजी, घोसावळ्याची भजी (हाय). कंबख्त, तुने भजी नही खायी तो क्या खाया?

कोलाज तुकडा ५: आमच्या घरी लहानपणी पपईचं झाडं होतं. अप्रतिम चवीची पपई कधी कधी सरळ सफरचंदाशी स्पर्धा करत गुरुत्वाकर्षणाचे नियम नव्याने पडताळत जमिनीवर झेपावायची. पच्चकन जमिनीवर पडलेल्या पपईचं काय करावं असं तुम्हाला वाटतं? आई त्याची पोळी करायची. पपईची पोळी!! नंतर विविध पराठे खाल्ले पण ती पोळी मस्तच...

कोलाज तुकडा ६: मराठी माणुस आणि पुरणपोळी खायाच नही? असं होऊ शकतं का? असं म्हणतात की आज्जी सारखी पुरणपोळी आईची कधीच होतं नसते. आज्जी असताना पुरणपोळी म्हणजे सुख होतं. पोटाला तडस लागे पर्यंत पुरणपोळी चापायची आणि बसल्या जागीच आडवे व्हायचं... राजेपण वेगळं काय असतं? ताटावरुन पाटावर...राजेपण आज्जी गेल्यावर ही कायम राहीलं ते सासुबाईंमुळे. तशीच पुरणपोळी!!

कोलाज तुकडा ७: पुणं हे खादाडांसाठी नदंनवन आहे आणि औरंगाबाद हा दुष्काळ. ईंजिनीरींगची चारही वर्ष अशीतशीच गेली. पुण्याबद्द्ल काय बोलावं? पुण्यातल्या कोणाचाही ब्लॉग काढला तर वैशाली, रुपाली, आम्रपाली अशा सुंदर सुकांतांचीच नावं आढळतात. मला पुर्ण डाऊट आहे की अस्सल पुणेकराच्या घरी रवीवारी चुल पेटतच नाही. आणि सुदैवाने मीही आता त्याच प्रकारात मोडतो.

कोलाज तुकडा ८: माझे रसिक खादाड मित्र आनंद आणि सागर सतत चांगल्या खाण्याच्या वासावर असतात. एक दिवस अचानक आनंदनी "तू नागपुरमधे खाल्लसं का?" असा गुगली टाकला. नागपुर आमच्या दोघांची सासुरवाडी असल्याने आणि तिथे संबंध उत्तम असल्याने मला प्रश्नाचा उद्देश कळाला नाही. शक्यतो सर्व सासवा आपल्या जावयांना तो या आधी कधीच जेवला नाही या गॄहीतकानुसार पोटफुटेस्तोर खाऊ घालतात. मग आनंदनी असं का विचारल या गोंधळात असतानाच त्याने नागपुर नावाचे एक हॉटेल पुण्यात आहे असं जाहीर केलं. माणसं प्रदेशाभिमानी असतात हे मान्यय, नागपुरकरांचा अभिमान जास्त तीव्र आहे हे ही मान्य आहे पण पुणेकरांच्या नाकातोंडातून जाळ काढणारं नागपुर नावाचं हॉटेल कुणी पुण्यात काढावं? आनंदच्या भाषेत सांगायचं तर ते हॉटेल बाथरुम एवढं लांब-रुंद आहे, तिथे भिंतीकडे तोंड करुन बाकावर बसून जेवाव लागतं आणि सर्वसाधारणपणे लोक तिथे जेवायची हिंमत करत नाहीत, पार्सल घेऊन जातात. आता बोला?

कोलाज ९: सुभाष अवचटनी स्टुडिओ नावाच्या पुस्तकात खाण्याच्या पारंपारीक पदार्थांचं अप्रतिम analysis केलयं.

कोलाज १०: खाणं ही पाककले इतकीच अवघड कला आहे. सर्व बल्लवांना फार वाईट वाटत असेल तर खाणं ही पाककलेला दिलेली दाद आहे असं ही म्हणू शकतो. चिन्यांबद्दल आपण सहज पणे म्हणतो की ते सर्व काही खातात. मी परवा त्यांचा एक नियम ऎकला "ज्याची पाठ आकाशाकडे आणि पोट जमिनीकडे ते सर्व काही आपण खाऊ शकतो."

Monday, May 14, 2007

दुर्मुखाच्या आयुष्यातील निरर्थकता!

'ऑऑऑ' दुर्मुखाने अगणिताव्यावेळी जांभई दिली. "आज शुक्रवार, पाच वाजलेत म्हणजे टिंब्या गेला असेल. आपणही कटोफाय" मनाशीच पुटपुटत दुर्मुख लॅपटॉपची सुरळी करु लागला. " करा लॅपटॉपची सुरळी आणि घाला.." "दप्तरात!" टिंब्याच्या आचकट विचकट कॉमेंटला मनातल्या मनात (अजून कसं?) तत्परतेने उत्तर देतं दुर्मुख जरा जास्तच जोरात बोलला. "कायरे कसले प्लॅन करतोयस? weekend चे?" "नाही गं" ठकीला सांगावं की कसं या गोंधळात दुर्मुख असतानाच ठकी अगदीच जवळ आली. "या बाईला दुसरया पासून किती अंतरावर थांबावं हे कळत नाही" हा दुर्मुखचा विचार ठकीने लावलेल्या उंची perfumeच्या वासात विरुन गेला आणि स्वतःच्या नकळत दुर्मुखाने बॉसचे लॅपटॉपबद्द्लचे विचार जमतील तेवढे सभ्य करुन सांगितले. "तसंच काही नायरे दुर्मुख" ठकीने मानेला एक सुरेख झोका दिला. "माझं नाव दुर्मुख नाहीये", दुर्मुख मनातल्या मनात (परत?) पुटपुटला. "पण मगं माझं खरं नाव काय?" दुर्मुखाला स्वतःलाच ते आठवलं नाही तसं या त्रासदायक विचारांपेक्षा ठकीकडे नीट लक्ष दिलेलं बरं असं त्यानं ठरवलं. "ठकी बॉसचा मर्जीतली, तिच्याशी चांगल्या भावनेने बोलायला पाहीजे" दुर्मुख या विचारांसरशी दचकलाच. "च्यायला! मी आत्ता या बाईला नक्की काय काय सांगीतलं?" दुर्मुखाचं डोकं एव्हाना दुखायला लागलं होतं; ते नक्की आत्ता झालेल्या साक्षात्कारमुळे की ठकीच्या perfume मुळे हे दुर्मुखालाच उमजत नव्हतं. ठकीच्या स्लीवलेसकडेही जेंव्हा त्याचं लक्ष गेलं नाही तशी आपल्या निरर्थकतेची जाणीव दुर्मुखाला नव्याने झाली.

दुर्मुख तसा अगदीच टाकाऊ नव्हता. पण त्याला हसताना शेवटचा कोणी पाहीला हा जसा पैजेचा विषय झाला तसं दुर्मुख हे त्याचं नाव त्याच्या सकट सगळ्यांनीच मान्य केलं. टिंब्याचं तसं नव्हतं. टिंब्या कायमच dotted lines च्या भाषेत बोलायचा आणि अर्धवट भरलेल्या ppt पुर्ण करायला forward करायचा म्हणून तो स्टाफपुरता टिंब्या. त्याचा सगळा स्टाफ त्याला त्याच नावाने ओळखायचा म्हणून lets call him टिंब्या. टिंब्याची प्रजननक्षमता अफाट होती. तो कायमच नव्यानव्या आयडीया प्रसवत राहायचा आणि दुर्मुख अजूनच खचत जायचा.

टिंब्याचं नवं initiative होतं personal productivity मोजायचं. जगभर sales target हीच मोजमापाची पट्टी असताना टिंब्या salesvolume, total sales, cost of selling, time to sale, inventory, shelf life, customer satisfaction index असल्या बरयाच गोष्टींचं combination असणारा एक फॉरम्युला घेऊन आला होता आणि दुर्मुखाला आता त्याच्या लोकांच्या personal productivity मोजून द्यायच्या होत्या.

"सर, आम्ही कामं करायची की तुम्ही दिलेली कोष्टकं भरत राहायची ते एकदाचं सांगा"
"हा डेटा आपण ठेवतच नाही दुर्मुख, बेसलाईन कसली काढणार, कप्पाळ?"
"सेल्सवाले म्हणतात मार्केटिंगवाल्यांना कामं नाहीत म्हणून हे चाळे सुचतायत"

टीमच्या उदंड प्रतिसादावरुन आपली quarterly review त कशी लागणार हे नकळण्या इतपत दुर्मुख निर्बुद्ध नव्हता.

दुर्मुख: टिंब्या सर हे आमचे आकडे. जसं की तुम्हाला pptत दिसतच आहे आम्ही...
टिंब्या: दुर्मुख, sales is function of market तुला नव्याने सांगायला नकोय. तुमचे नंबर्स उत्तम आहेत कारण लोकांना तुमच्या सॉफ्टवेअर्सची गरज आहे. तुमचं असंcontribution काय? मला personal productivity चे नंबर्स देशील तर मी तुमचा performance judge करु शकेन.

आता ही आकडेवारी दिली तर टिंब्याला आपलं contribution नव्याने कसं कळेल हे न लक्ष्यात आल्यानं दुर्मुख खुळावला.

"सर, आपण साईटच्या हीट्स गॄहीत धरुया"
"अपग्रेड म्हणजे shelf life समजलं तर?"
"सगळे आकडे जमा करु, outlayers काढू, मिनीटॅब इक्वेशनच देईल काढून"
या सगळ्याचा आपल्या सॉफ्टवेअरच्या खपाशी काय संबंध आहे हे न समजुन ही दुर्मुखाने रिकामे पणाने मान हलवली.

Review-II टिंब्या आम्ही काहीतरी केलय रे. pilot करतोय.
स्वतःच्या नकळत दुर्मुख खेळात सामील झाला. ठकीनं कौतुकानं पाहीलं तशीतर पोरांनी केलेल्या कामाची त्याला स्वतःलाच नव्याने खात्री पटली. मिटींग रिक्वेस्ट पाठवून ठकी साठी कॉंन्फरन्स रुम मधे त्याने एक डेमोही दिला. यावेळी मात्र त्याने ठकीच्या स्लीवलेसकडे निरखुन पाहीले. "नवीन काही करायचं झालं तर जुनी गॄहीतके मोडावी लागतात. डॊळ्यांवरचे चष्मे उतरवून आपल्याला नव्या दॄष्टीने परिस्थीतीकडे पाहावे लागते. It's all about common sense which is not common!" ठकीचा पदर किचिंत ढळला नसता तर दुर्मुख बोलतच राहीला असता. सावरासावरी करुन ठकीनं कल्पनेपलीकडचा प्रश्न विचारला;" याचा तुमच्या कामाशी काय संबंध रे दुर्मुख?" ठकीने मानेला दिलेला गोड झटका दुर्मुखाला गर्तेत कोसळताना किंचीत जाणवला.
review-III. Stage : Pilot
review-n. Stage : Pilot
"दुर्मुख, लॅपटॉपच लोणचं घालू नकोस. तुला आम्ही तो enabler म्हणून दिला आहे. किती दिवस पायलट पायलट खेळणार आहेस?"
"काही तरी फालतू घेऊन आमच्याकडे नका येऊ रे. सेल्स कसा करायचा आणि वाढवायचा आम्हाला माहीतीये"
"सर, आपल्या ग्रुपमधे गेल्या दोन वर्षात कोणालाच प्रमोशन नाहीये, इतकं path breaking इक्वेशन देऊनही!"
"तू घरी कशाला येतोस जर ते डबडं तुला सतत उघडं ठेवायचयं तर?"
"दुर्मुख, तू काम छान delegate केलयसं हं"(मानेला गोड झटका) "आता कसं, तू नसलास तरी तुझी मुलं देतात हवी ती माहीती"

आयुष्याची दिशा हरवल्यासारखा दुर्मुख भांबवला होता. वाढणारा सेल्स, वापरात नसलेली इक्वेशन्स, पोरांची अडकलेली प्रमोशन्स, ठकीचा स्लीवलेस, टिंब्याचे आचरट विनोद...दुर्मुखाला कशाचीच संगती लावता येत नव्हती. रिकामेपण वाढलं तसं दुर्मुखाच्या डोक्यात भलतेसलते विचार यायला लागले.

मनाचा हिय्या करुन शेवटी दुर्मुखाने आत्मह्त्येचा निर्णय घेतला. कोंडी सुटण्याचा हा एकच मार्ग आहे याची खात्री पटल्यावर दुर्मुखाने हिशोब मांडले. पीएफ, इन्श्युरन्स, दगडं-माती सगळे मोजले तर बायको-पोरांच आयुष्य सुखात जाईल याची त्याला खात्रीच पटली. आपल्या अंगात एक नवा उत्साह संचारला आहे याच्या जाणीवेने त्याचं मन प्रसन्न झालं.

दुर्मुखाच्या चेकलीस्टमधला शेवटचा आयटम म्हणजे ठकीला हे सगळं सांगणे.

नेहमीचे सारे रुटीन (मानेला झटका वगैरे) पार पाडल्यानंतर ठकी किंचित गंभीर झाली. "किती सुंदर दिसते ही गंभीर झाली की. पण मला आता याचा काय उपयोग?" दुर्मुखाने जमेल तेवढा दीर्घ सुस्कारा टाकला. त्याच्याकडे कम्प्लीट दुर्लक्ष करत ठकीनं legal point काढला "दुर्मुख, तुझ्या सगळ्या प्लॅन मधे एक झोल आहे रे. तू सुसाईड केलीस तर तुझ्या बायडीला इन्श्युरन्सचे पैसे नाय रे मिळणार!" आता दुर्मुखाच्या तोंडून नैसर्गिक सुस्कारा पडला. "च्यायला, आपल्याला एवढं साधं कळू नये" दुर्मुखाच्या डोळ्यात आता विषाद दाटून आला.

खुप कठोर होऊन दुर्मुखाने ठकीचा मोह सोडला! नौकरी बदलली!! त्याच्या आयुष्यात हा एक क्रांतीकारकच बदल होता.

जुन्या बायको-पोरांसहीत नव्या नौकरीत नव्या निरर्थकतेसह दुर्मुख सुखाने नांदु लागला!

Wednesday, May 2, 2007

नाटकाला..एक "जाणं"

नाटकाला जाणं ही नाटका इतकीच एक सांस्कृतिक बाब आहे या निष्कर्षाला मी आता येऊन पोचलो आहे. सध्या मुळातच इतकी "विनोदी" नाटकं येताहेत की त्या विनोदांची दहशतच बसावी. त्यामुळे अशात नाटकाला जाण्याचा योग आला नसला तरी आपण आपल्या संस्कृतीचे पालन करत असुच या या आशे वर ही प्रस्तावना संपवतो.

माझ्या नाटक बघण्याचे मुख्यतः ३ टप्पे असावेत. गुलझारांना नमस्कार करुन पहीला फ्लॅशबॅक..

आठवतय तेंव्हा पासुन मी कलोपासकच्या नाटकांना जातोय. ही लातूरची एक मस्त संस्था आहे. बहुतेक प्राध्यापक मंडळींनी चालवलेली आणि दर्जेदार सांस्कृतिक कार्यक्रम दाखवणारी. इथे मी काय नाही पाहीलं? राजा ईडीपस, महानिर्वाण, शांतता कोर्ट चालु आहे... मराठीतील एकाहुन एक सरस नाटकं.

नुस्ती नाटकंच का? वा उस्ताद! होण्या अगोदरचा झाकीर! माझ्या आठवणीनुसार तो अल्लारखां सोबत आला असेल पहील्यांदा आणि जेमतेम २०-२२ वर्षांचा असेल. त्याचा एका बहीणीच्या शेजारी मी बसलेलो, खुप लहान असेन, बोटांनी ताल धरला होता. बरयाच वेळ ते बघून ती आईला म्हणाली " समज चांगली आहे. शिकवाल तर बरं"..हाय रे कंबख्त. उमज समज नसणार वय, शुन्यभर अक्कल आणि भिडस्तपणा या सदगुणांच्या बळावर मी ही संधी घालवली!
लातुरचे हे कार्यक्रम म्हणजे एक अफलातून प्रकार होता. कोणतही नाट्यगॄह नाही, सारं चालायचं ते open air ground किंवा एका मंगल कार्यालयात. पण लोक भारी रसिक आणि जाणते. त्यामुळे सारे कलाकारही उत्साहाने perform करायचे.
तर अश्या ठिकाणी नाटकाला जायची तयारी करायची म्हणजे नक्की काय? सर्वात आधी दादांना पटवून त्यांच्या सोबत कमीतकमी २ तास आधी कार्यक्रमाच्या ठिकाणी पोचणे, तिथे गाद्या घालू लागणे आणि सर्वात पुढच्या गादीवर स्वतः पासुन ते चपलां पर्यंत सगळं काही पसरवून जागा "book" करणे! माणुस हा कधीही समाधानी नसतो. इतक्या पुढे बसुनही हेवा वाटायचा तो वाजीद नावाच्या sound वाल्याचा. कारण तो स्टेजच्या पायरीवर बसून नाटक बघायचा. मोठ्ठा झाला की वाजीदच व्हायचं, पैसेही मिळतात आणि नाटकही जवळून बघता येतं असं माझं किती तरी दिवसांचं स्वप्न होतं.

पहील्या अध्यायाच्या तयारीतच दुसरा अध्यायही सुरु होता. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मुंबईला शिवाजीला बालनाट्य बघणे. हा तसा लिमिटेड कार्यक्रम होता, सुट्टीपुरता. सिंड्रेला, हिमगौरी आणि ७ बुटके असली वेगळ्याच जगात घेऊन जाणारी नाटकं! त्यांचे भारी भारी सेट, त्यातल्या स्तिमीत करणारया जादु...सारं वेगळंच. पण तिथेही आमची वेगळी तयारी होतीच! खादाडी!!! नाटका इतकच खाणं हा त्या संस्कॄतीचा अविभाज्य भाग आहे हे मला तिथे पटलं. आपल्यावर नुसते नाटकवालेच नाही तर बाहेरच्या बटाटेवडावाल्यालाही पोसण्याची उच्च जबाबदारी आहे हे जाणवल्यावर कर्तव्याच्या ओझ्याखाली मी पार दबून गेलो. वेफर्स आणि पॉपकॉर्न ही उच्चवर्णीय खाद्यही खाणावळीत सहज सामावून गेली. आता त्या वेफर्स आणि पॉपकॉर्नचा किती आवाज येत असेल या कल्पनेनेपण लाज वाटते पण आता ऎकु येणारया मोबाईलच्या खणखणीत रिंगेपेक्षा तो आवाज जास्त पाचक होता.

आता मुख्य भाग. पुण्यात किंवा पार्ल्यात, गेला बाजार शिवाजीत (मोठा झाल्यावर) नाटक बघणे. कोणी जर उगाचच टी शर्ट आणि जीन्स घालून आलं असेल तर हा नवशिक्या हे इथलं उघड सत्य. बायकांचे कसे (कोणाच्याही) लग्नातले असे वेगळे कपडे असतात, कायमच; तसे नाटकाचे म्हणून वेगळे कपडे असतात. पुरुषमंडळींनी कायम झब्बा घालावा, वय, उंची, अंगकाठी याचा विचार न करता. झब्ब्याखाली पायापर्यंत येणारे कोणतेही वस्त्र चालते; पायजमा, चुडीदार किंवा फारच Yo असाल तर जीन्सही चालते. संगीत नाटक असेल तर शक्यतो प्रौढ लोकांनी (तसे ही संगीत नाटकांना तेच जातात हल्ली. "फुला सारखी हलकी हलकी" असं म्हणणारा कवळी लावलेला कॄष्ण आणि ४० वर्षाची लठ्ठ्मुठ्ठ हलकी हलकी राधा आपल्याला तरी नाही बाबा बघवत) एखादं जॅकेट घातलं तरी हरकत नाही. पायात फक्त "चपला". आजकाल लोक फ्लोटर किंवा सॅंडलही घालतात; कालाय तस्मै नमः म्हणायचं आणि काय! मोबाईल असतोच, तो silent/off करायचा. नस्त्या ठिकाणी श्रीमंती दाखवायची नाही. मधे पुण्या (अजून कुठे?) विक्रम गोखलेंनी, लोक वारंवार विनंती करुनही मोबाईल ऑफ करत नाहीत म्हणून नाटक थांबवून साष्टांग नमस्कार घातला आणि स्वतःच्या थोबाडीतही मारुन घेतली म्हणतात. असली वेळ खरा नाटकवाला कधीच दुसरयावर आणत नाही. so point is, switch off your mobile. . खिश्यात दुसरी महत्वाची गोष्ट म्हणजे चिल्लर. कोणताही गजरेवाला (प्रस्तावना लक्ष्यात येतेय नां?) आणि कॉफीवाला तुम्हाला चिल्लर देत नाही. So better you carry it with you.

नाटकाला तयार होणे यात ३ भाग असतात; पुरुषांचे तयार होणे, मुलांचे तयार होणे आणि बायकांचे तयार होणे. यातले पहीले २ भाग मी स्वानुभवावरुन लिहीले आहेत. आता तिसरा भाग हा मुख्यतः "अनुभवणे" यावर आधारीत आहे. जसा पुरुषांना झब्बा, तशी बायकांना भारीची साडी MUST! इथे Yo दिसण्यापेक्षा Old Wine दिसणं जास्त महत्वाचं. गजरा पुर्वी MUST होता, आता केसांसोबतच अश्या गरजाही कमी झाल्या आहेत. आणि नाटकाला आल्याचा एक विशिष्ट भाव चेहरयावर यायला हवा. मुलं ही "ब्याद" असून "नवरा" नावाचा गॄहस्थ या ब्यादेला सांभाळण्यासाठी सोबत आणला आहे हे त्या "विशिष्ट भावा"च रहस्य.

नाटकाला जाणे यातला नाटका इतकाच किंवा जास्त महत्वाचा भाग म्हणजे मध्यंतर. घाई घाईत जाऊन वडे आणणे, कॉफीचे कप सांभाळणे, ते ही स्वतःचे आणि दुसरयाचे कपडे खराब न करता हे जितके महत्वाचे तितकेच महत्वाचे म्हणजे नाटकावरची चर्चा. बालगंधर्व किंवा यशवंतरावला जर कधी असा मध्यंतर अनुभवला तर आपण चुकुन नाट्यप्रशिक्षण शिबिराला आलेलो असून इथे विजयाबाई किंवा दुब्यांचे गुरु हे नाटक अजून कसं चांगलं होऊ शकलं असतं हे सांगताहेत असा भास होतो.

कॉलेजच्या गॅदरींगच्या दर्जाची नाटक यायला लागल्या पासून नाटक पाहाणं खुप कमी झालं असलं तरी अधुनमधून झटका आल्यासारखी चांगली नाटक येतातही. I am sure to experience the same culture again there!

Monday, April 23, 2007

गणित

परवा प्रत्युषचा result आणायला गेलो होतो. कोणी आमचा फोटो काढला असता तर आमची मुखकमले किती प्रेक्षणीय झाली होती हे कळालं असतं. प्रत्युष सोबत नव्हता आणि मी आणि कल्याणी गोरयामोरया चेहरयाने अंजली teacher समोर उभे होतो.

It was a funny situation, now I think. निकाल इयत्ता नर्सरीचा! अंजली टीचरचं वय फार फार तर २५-२६ असेल आणि तरीही आम्ही टेन्शन मधे होतो:). प्रत्युषचं शाळेतलं कर्तॄत्व तसं कोण्या अथर्व फाटकला बुकलणे, "शेपटीवाल्या प्राण्यांची सभा" या "सुपरहीट" गाण्यात मासा होणे, रोज शाळेत फक्त नाश्त्यासाठीच जातो असा पक्का समज करुन घेणे इतपतच मर्यादित होतं. शिवाय "परिक्षेहून" आल्यावर त्यानं "मी टीचरला काहीही सांगीतलं नाही कारण त्यांनी मला थांबवून घेतलं असतं आणि माझी व्हॅन चुकली असती" असंही declare केलं होतं. इथे declare या शब्दाला वेगळा वास आहे- ही एकतर्फी सुचना आहे, त्यावर परत वाद घालायचा नाही!! आणि चाणाक्ष लोकांना या वाक्यातील टिळकांसारखा तीव्र मराठी बाणाही जाणवला असेलच.

एव्ह्डं सगळं होऊनही चिरंजीव "Excellent" शेरयाने "पास" झाले हा आम्हाला मोठा relief होता. श्रेयनामावली पुढीलप्रमाणे कल्याणी- इंग्रजीतील अत्यंत बेचव आणि कसलीही चाल-ताल नसलेल्या कविता आणि तत्सम गोष्टी प्रत्युष कडून तयार करुन घेणे , अंजली टीचर- न कंटाळता त्या गोष्टी प्रत्युष कडून वदवून घेणे आणि अर्थात प्रत्युष-मधल्यामधे सॅडविच होणे!

एकूणच मराठी मध्यमवर्गीय माणूस शिक्षक, परीक्षा, अभ्यास,निक्काल (!), मार (क्रम महत्वाचा!!)या सगळ्यांना वचकून असतो. अर्थात आपण कोणाकोणाला घाबरुन असतो ही यादी खूप मोठी आहे पण इथे आपण फक्त सभ्य लोकां विषयीच बोलत आहोत त्यामुळे शैक्षणिक वातावरणतच ही यादी संपते.

माझ्यावेळी असंच होतं का? हा विचार करता करता आवडते आणि नावडते विषय इथे गाडी थबकली. मराठीतल्या सर्व "ढ" कवींनी गणिताची कसली भिती घातलीय आपल्याला! "गणित विषय माझ्या नावडीचा..रवीवार माझ्या आवडीचा.." गाणेबीणेही लिहीले आणि आमच्या सारख्या भाबड्या आणि आंधळा विश्वास ठेवणारया मंडळींची पंचायत करुन ठेवली!

गणिताच्या एकेका शिक्षकांनी माझ्यावर घेतलेली मेहनत आठवली की आता गहीवरुन येते...चाफेकानवडे सर..नंदू उर्फ देशपांडे बाई..दाते बाई.. list is endless..
आणि तरीही माझ्या मठ्ठ डोक्यात शिरायचं नाही ते नाहीच. पाढे पाठ करणे इथून नावडीला सुरुवात व्हायची ते आलेख-काळ-काम-वेग-दोन नळ असलेले हौद-वस्तुंच्या समान/असमान वाटण्या- साधं व्याज-चक्रवाढ व्याज---गाडी नाही थांबु शकत...इयत्ता नववी पर्यंतचा जो काही अभ्यासक्रम होता तो सारा या यादीत यायचा. बाकीच्या विषयांचे मार्क आणि गणितातील मार्क यात जे सुरेख अंतर होतं, त्यामुळे आमची सरासरी कायम ७५%-७७% यातच घुटमळायची!

१०वीचं वर्ष! लातूर पॅटर्न प्रसिध्द झाला नव्हता तरीही शाळाशाळांमधुन मरेस्तोर मेहनत घ्यायचे. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत माझी रवानगी उपासेसरांकडे झाली. माणूस अत्यंत साधा, कायनेटीकवरुन यायचा, एका मोठ्ठ्या हॉल मधे सतरंजी टाकून आम्ही बसायचो (लातूरला सर्व क्लास हॉल मधे सतरंजी टाकून आणि पंख्याच्या हवेत चालतात. मी मुंबईचे AC classes बघीतल्यावर चकीतच झालो होतो) ते खरं तर १०वीची मुलं नाही घ्यायची पण त्यांनी आम्हाला शिकवायला सुरुवात केली. आयुष्यात पहील्यांदा कोणी तरी माझ्या कुत्र्याचे पाय उंदराला पद्ध्तीच्या अक्षराची स्तुती केली! जरा त्यांच्याकडे बघण्याचं बळ आलं. बरा माणुस दिसतोय असं वाटण्या अगोदर त्यांनी शिकवणी बंद केली. मग आमची रवानगी जालनापुरकर सरांकडे झाली. आमचे पिताश्री-मातोश्री त्यांचे आदरणीय, त्यामुळे त्यांचे नियम सारुन त्यांनी मला आधे मधे स्विकारले. त्यांची शिकवण्याची पध्दत हा PhD चा विषय आहे. संपुर्ण गणित हा माणुस double meaning च्या वाक्यातुन शिकवायचा! गणितापेक्षा त्यांचे जोकच लक्षात राहायचे. "दोन "मानुस" एकत्र आले की "पुरुस" होतात" असले अचाट, बेफाम, अश्लील विनोद त्यांच्याकडे अमर्याद संख्येत होते. मघाच्या वाक्याचा साध्या गणिती भाषेत अर्थ multiplication of two "minus" numbers result in a "plus" number इतपत veg आहे! असल्या उद्योगातुन गणिताची गोडी कधी लागली ते कळालच नाही. शाळेतल्या बोर्डावर नाव आलं. मार्कांमधलं अंतर कमी झाल्यानं महेन्द्र जोशी, मंजुषा नाईक, गीतांजली गादगीकर यांच्या जोडीला संवेद गळेगावकर असं नाव add झालं.या यादीतली सगळी जण भयंकर don मुलं. मंजुषा राज्यात पहीली आली, महेन्द्र, गीता दोन्ही वर्ष मेरीट! माझा नंबर थोडक्यात हुकला तरी गणितानं आयुष्यात जे ठाण मांडलं ते आज पर्यंत!

बारावीला परत उपासे, जोशीकाका, vector भोसले, ह्यॅं ह्यॅं सुर्यवंशी (तंबाखुच्या सवयीमुळे ते सारखा घसा खाकरायचे!) यांच्यामुळे गणिते हवेत सोडवण्याइतपत प्रगती झाली. As a subject, it was no more hated one. In fact I realized a very strong relation between arts and maths. There are so many ways to interpret a mathematical problem and to reach to a solution. Isn't it same when it comes to an art form like painting or poetry?

आज मी Software Quality या क्षेत्रात आहे Six Sigma Black Belt केला आहे. आकड्यांशी खेळणं, निष्कर्ष काढणं हा जॉबचा भाग असला तरीही त्याच्याविषयीचं कुतुहल किंचितही कमी झालेलं नाही. Project Team जे सांगते आणि जे सांगत नाही त्यातली missing link आकडे पुर्ण करतात!

आज आपले (जे कोणी दिव्य गॄहस्थ असतील ते) "शी"क्ष"न" मंत्री गणित option(??)ला टाकण्याची भाषा करताहेत. माझ्या दॄष्टीनं राजकारण्यां एव्ह्डं untouchable कोणीच नाही, त्यांच्या विषयी एक वाक्य लिहावं एव्ह्डीही या जमातीची लायकी नसते पण गणितासारख्या विषयात खुप मुले (त्यातही परत हे घाणेरडे लोक मतांच्या राजकारणासाठी जातीवर आधारीत पास-नापास असां वर्गीकरण दाखवतात. आता तर भेदाभेद टाळण्यासाठी मेरिट लिस्टही publish करत नाहीत.) नापास होतात असं फालतु कारण जेंव्हा दिलं जातं, तेंव्हा यांच्या अकलेची कीव येते. typical राजकारण्यांसारखं कोणत्याही प्रॉब्लेमच्या मुळाशी न जाता वरवरची मलम पट्टी करायची आणि कोणताही फार विचार न करता निर्णय घ्यायचे हेच तंत्र ईथे ही वापरले आहे.
बेसीक गणित सोडलं तर आज आपले अभ्यासक्रम, शिकवण्याची पत्द्धत इतकं कालबाह्य आहे की कोणालाच त्यात गम्य वाटु शकेल असं वाटतं नाही. मध्यंतरी एक सुरेख ब्लॉग वाचला (मराठीच होता पण नाव विसरलो) त्यातही आपला मित्र हेच प्रश्न उपस्थित करतो. कॅलक्युलेटर असताना त्याचा वापर शिकवायचा सोडून पाढे कसले पाठ करुन घेता? आपल्या दैनंदिन जीवनातलं गणित सोडून गळक्या हौदाची कसली उदाहरणं देता?

प्रत्युषचा निकाल चांगला लागला म्हणून पप्पु पास हो गया म्हणत शांत बसण्यात काहीच अर्थ नाही. त्याला जर याच educational system मधे शिकायचं असेल तर प्रचलित गणित तो शिकलेही पण गणितातील खरं सौंदर्य त्याला दाखवुन द्यायचच हेही तितकंच खरं.

Friday, April 13, 2007

स्मिताचं अचानक आठवणं

I do not need
to see you appear;
being born sufficed for me
to loose you a little less
- Rilke


परवा एका फिल्मी फंक्शनमधे स्मिताचा मुलगा आला होता स्मिताचं पोस्टर inaugurate करायला. Ditto स्मिता! खोल आत काही तरी ढासळलं. स्मिता हवी होती आज असं वाटून गेलं. आज सिनेमात इतके प्रयोग सुरु आहेत, चांगल्या अभिनेत्यांसाठी रोल लिहीले जाताहेत, commercial आणि art films मधली रेघ पुसट होत चालली आहे आणि स्मिता नाही?

स्मिताच्या अभिनयबद्द्ल नव्याने काय लिहायचं? she made a history; but she is history now.स्मिता म्हटलं की मला आठवतो जैत रे जैत, अर्ध्यसत्य, मिर्चमसाला आणि अजून कितीतरी powerhouse performances. नमकहलाल सारखे काही अपवाद सोडले तर स्मिताची बहुतेक characters तिच्यातील स्वतंत्र स्त्री represent करायचे.
स्मिता म्हटलं की सगळ्यात आधी मला आठवतात ते डोळे. टपोरे, हरीणासारखे वगैरे विशेषणं आपण वापरुन पार चोथा केली आहेत. स्मिताचे डोळे पाहीले की भावगर्भ या शब्दाचा अर्थ कळतो. She can speak a thousand words without saying a single line. Her eyes will do that for her. काळजाला भिडणारी दुसरी identity म्हणजे तिचा आवाज.औरंगाबादच्या Engg College ला SE ला पहील्यांदा बाजारची cassate ऎकली. सुरुवातीलाच "कौन हो वो.." चा स्मिताच्या आवाजातला तुकडा ऐकला आणि सटपटलोच. Dialoge delivery can be so powerful? I was dead!
माझ्या खोलीत एक दगड बसला होता. माझ्या चेहरया वरचे विलक्षण भाव बघून माझा चालता माणूस त्याने कानात खुपसला. "काय आवाज आहे!" दगड काही मिनीटांसाठी माणसात आला होता.
स्मिताचा मुलगा ज्या कार्यक्रमात आला होता त्यात शबानानं एक भाषण ठोकलं. तिच्या पुर्ण भाषणाचा gist एका शब्दात तिनेच सांगीतला: "Smita was my SOULSISTER" या एका वाक्यासाठी शबानाने अर्थ मधे स्मिताचा जो चुरा केला होता त्यासाठी तिला माफी दिली.
सिनेमा शिवाय स्मिता कायम तुकड्या तुकड्यात भेटली.
मागे म.टा.त (जेंव्हा मटा ला इंग्रजी पुरवणीचं ठीगळ नसायचं तेंव्हा) सोनालीनं "स्मितानं लावलेलं झाड" असा अफलातून लेख लिहीला होता. खुप साध्या भाषेत आणि भारावलेल्या अवस्थेतला लेख. सोनालीला दरवेळी पडद्यावर पाहाताना उगीचच त्या झाडाचे संदर्भ ताजे होतात.
नंतर एकदा सुभाष अवचटांची E-TV वर एक सुंदर मुलाखत झाली होती. सुभाष आणि स्मिता खुप चांगले मित्र असल्याचे बरेच उल्लेख होते. पण सुभाषनं काही फार अफलातून आठवणी सांगीतल्या. सुभाषच्या पहील्या प्रदर्शनाच्या वेळी त्याच्याकडे चांगला शर्ट नव्हता तर स्मिताने तो आणून दिला. आणि सगळ्यात touching आठवण होती स.प. च्या कट्ट्यावरची जेंव्हा दोघेही भविष्याची स्वप्न बघायची. "सुभाष आपण पुढे जायला पाहीजे रे असं म्हणता म्हणता स्मिता खरच खुप पुढे निघून गेली"

Wednesday, April 4, 2007

वास्तुपुरुष

फ्लॅटमधे राहाणारया आपण मंडळींनां वास्तुपुरुष ही संकल्पना माहीत असण्याचं काही काम नाही. कदाचित शब्दःश अर्थ माहीत असेलही पण त्याची intensity कळायचं काही कारण नाही. सिनेमे बघुन असं काही जाणवू शकेल हे मला काही वर्षांपुर्वी सांगीतलं असतं, तर मी खुप हसलो असतो. पण सुमित्रा भावेंचा वास्तुपुरुष पाहीला आणि संदर्भाच्या सारया चौकटीच बदलुन गेल्या.

सिनेमा रिलीज होण्याआधीच त्याची चर्चा ऎकली होती की रिलीज डेट मुळे कसलंसं award हुकलं वगैरे (असं काही ऎकलं की मला या सगळ्याशी जी एं चा काही काळीजबंध असेलसं नेहमीच वाटतं.) हे तितकसं महत्वाचं नाही. Star Attraction होते एलकुंचवार! त्यांच्या लिखाणावर (नंतर मौनरागात त्याचे बरेच संदर्भ सापडले) पिक्चर, शिवाय त्यांनी त्यात काम केलेलं.

सिनेमाची स्टोरी मोठी touching आहे आणि साधीही. बडा घर पोकळ वासा असं वतनदार देशपांडेंच घर, गांधी भक्तीत वाया गेलेला निकम्मा बाप, छंदी-फंदी, पीळ न गेलेला पण प्रेमळ काका, प्रेमात पारच फसलेला भाऊ आणि शिक्षणासाठी सर्वस्व त्यागु शकणारी भास्करची आई. पुर्ण सिनेमा भास्करची तगमग, खचलेल्या घराला बाहेर काढण्याचा ताण आणि आईचा सिनेमाव्यापून उरणारं माणूसपण यांच्या भोवती फिरत राहातो.

अप्रतिम दिग्दर्शन, intellgent photography, amazing editiing आणि सहज सुंदर अभिनय या मुळे हा सिनेमा is must see! छोटा भास्कर ते मोठा भास्कर (एलकुंचवार) यांचा गोष्ट पुढे नेण्यासाठी जो to and fro होणारा वापर सिनेमात केलेला आहे तो अप्रतिम आहे.

नंतर आईशी बोलताना जाणवलं की खर तर ही गोष्ट शिक्षणाची तळमळ असणारया स्वातंत्र्यानंतर लगेचच्या कोणत्याही ब्राम्हण कुटुंबाची आहे, भास्कर फक्त त्यांचं प्रतिनिधीत्व करतोय. कोणा कोणाच्या हाकांना ओ देऊन शिक्षण अर्धवट सोडून स्वातंत्र्यलढ्यात सामिल झालेली एक आख्खी पिढी, प्रचंड वेगाने बदललेली परिस्थिती आणि झालेला अपेक्षाभंग, बुडलेल्या वतनदारी याची ही गोष्ट आहे. या सगळ्या निराशाजनक परिस्थितीला एक लखलखती किनार आहे ती शिक्षणाच्या तळमळीची.

भीक मागा, माधुकरी मागा, वार लावा हवं ते करा पण शिका, भास्करची आई मनापासून सांगते. भास्कर परत वाड्यात आलाय ते वास्तुपुरुषाची शांत करायला आणि तिथेच राहून आईचं स्वप्न पुर्ण करायला. या नोट वर सिनेमा संपतो. पडद्याआडून उमराणीकरांचा वास्तुपुरुषावरचा एक संस्कॄत piece आपल्याला भारुन टाकत असतो.

Monday, April 2, 2007

मुकुल शिवपुत्र कोमकली

मुकुल शांतपणे विलंबित लयीत गाणं सुरु करतो, तब्येतीत.

राग: बागेश्री
स्थळ: अजीबातच महत्वाचं नाही (घर, कार; जिथे शांतता असेल ते कोणतही).

पहीली पाच एक मिनीटं तो कुमारांचा मुलगा आहे वगैरे मनावर ठसवण्यावर जातात (आपणच आपल्याच मनावर रे). पुढची अजून काही मिनीटं त्याची कुमारांशी तुलना करण्यात जातात, त्याचा आवाज किती कुमारांसारखा आहे नै, पण कुमारांसारखा मोकळा गात नाही वगैरे टिपीकल सवाई गंधर्व महोत्सवी कळाहीन कॉमेंट्स नोट करण्यात जातात, आपण बिल्कुल लक्ष नाही द्यायचं. मुकुल गातच असतो.

मुकुल गात नसतो, मुकुल सुटलेला असतो.

मुकुल अप्रतीम सहजतेने रागाची मांडणी करतो, तानांची भेंडोळी उलगडणं वगैरे फालतु लाडच नाहीत, आरोह-अवरोहं सारं शिस्तीत. स्पष्ट उच्चार, अफाट effortless पणे रागाची मांडणी; मुकुल माझ्या अंगांगात भिनतो, या बाबतीत डिट्टो कुमार! मध्येच कधीतरी लक्ष्यात येतं त्याच्यावरच्या कर्नाटकीचे संस्कार, कुमारतर आहेतच पण तरीही याची अशी एक शैली आहे. शरीराला सहन न होणारा वेग - मग अचानक थांबणं - काही कळायच्या आधीच परत हा माणूस त्याच गतीतून प्रवास करत असतो, भौतिकशास्त्राचे सारे नियम खुंटीवर टांगून! मध्येच अंगावर येणारी एखादी तान; "ग म नि गा..ग म नि सा.." मला तर ऎरावतावरुन जाणारा एखादा राजाच आठवतो! कधी सुरांना अत्यंत लडीवाळपणे, तर कधी सरळ पणे भिरकावून देणारा राजा..."आवोजी लाला घर बिठलाऊ...रितू बसंत"

मुकुलनं आता माझा पुर्णपणे कब्जा घेतलेला असतो.

आता थोडा फ्लॅशबॅक..

२००७ च्या फेब्रुवारीत मी एक चक्कर मुंबईला मारली होती ती फक्त काही पेंटीग आणि चांगल्या CDs मिळतात का ते बघण्यासाठी. या वेळी सगळ्या नातेवाईकांना टांग मारायची असं ठरवलच होतं. फक्त आणि फक्त CST ते जहांगीर असेच दिवसभर हिंडायचे ठरवून आम्ही शेवटी जहांगीर समोरच्या म्युझीक शॉप मधे मुक्काम ठोकला. आणि अचानक मुकुलची CD दिसली. कोणत्याही कलाकाराच्या खाजगी आयुष्याशी त्याच्या कलेचा संबंध जोडायचा नाही या माझ्या नियमानुसार मी कधीच कुमारांचा family tree follow केला नव्हता. मला फक्त कलापिनीच माहीत होती. त्यामुळे मुकुल हे मला नविन find होतं.

पुण्याला आल्याआल्या धडधडत्या अंतःकरणाने मी कारच्या डेकमधे CD सरकवली; शिगेला पोचलेली उत्सुकता, भिती, आनंद असल्या काहीतरी विचित्र भावना मनात होत्या जणू माझीच मैफील होती! By the time Mukul completed his first few minutes, I was knowing, मुकुलनं मला झपाटलेलं आहे.

ताबडतोब सागर आणि आनंदला मेल टाकले; मुकुल ऎकला नसेल तर आयुष्य व्यर्थ आहे म्हणून. सागर काही बाबतीत आपलं बारसं जेवलाय माहीत असून मी बरयाच वेळा हा गाढवपणा करतो. काही मिनीटांनी सागरचा (नेहमी प्रमाणेच) शांतपणे मेल आला; आत्ता ऎकतोय हो लेका? अरे जबरा प्रकार आहे, गात राहीला तर कुमारांच्या पुढे जाईल असं वसंतराव म्हणायचे! काही हरकत नाही..मी मनाशी बडबडलो..आपण आपलं काम केलं. आनंदन काही ऎकलं नव्हतं हा त्यातल्या त्यात दिलासा :). घरी आल्या आल्या त्याला ऎकवला. तोही खलास.

नेहमीच्या प्रथेनुसार मुकुल अजून काय काय गायलाय शोधतोय, ईशा मिळालीय कदाचित कॄष्णा नावाची पण एक CD आहे. पुण्यात कुठे मिळेल?
Please अलुरकरांचा संदर्भ नको...पुण्यासंबधी ज्या काही अफवा आहेत, अलुरकरही त्यातलीच एक अफवा आहे...

Thursday, March 29, 2007

व्हीन्सेंट व्हॅन गॉग

व्हीन्सेंट व्हॅन गॉग
तारवटलेल्या डोळ्यांनी व्हीन्सेंट डोळ्यातील सूर्य
कॅनव्हास वर उतरवीत राहीला
पॅलेटमधे राहीलेला पिवळा रंग
ईथर सारखा तरल
माझ्या डोळ्यात
भूतकाळ साकाळून माझं रक्तही तिथेच गोठलेलं

इथे एक आवाज झाला तर मेंदूला वेदनांचे धुमारे फुटतात
फोटोफोबीया, फोनोफोबीया, ओस्मोफोबीया...
वेदमंत्रासारखे मायग्रेनचे सारे ट्रॅक्सचे मला आठवत राहातात
मी स्तब्ध जसे की मला काहीच समजत उमजत नसते
like a vegetable

व्हीन्सेंट तरीही सूर्य रंगवीत असतो
------------------------------------------------------------------------------------------------
कविता इथेच संपते? एमिली डिकीन्सनच्या ओळी जुळ्या कवितेसारख्या तरीही अस्वस्थ करत असतात
We don't cry- Tim and I,
We are far too grand-
But we bolt the door tight
To prevent a friend-
...
We must die -by and by-
Clergymen say-
Tim-shall-if I -do-
I - too- if-he-
How shall we arrange it-
Tim-was-so-shy?
Take us simultaneous-Lord-
I-"Tim"-and Me!