Search This Blog

Powered by Blogger.

Pages

संदिग्ध अर्थाचे उखाणे कधी तरी उलगडतील, स्पर्शातून, गाण्यातून,वा कवितेतून; तुझ्या अस्तित्वाचे पुरावे मी शोधत नाही पण तू आहेस एव्हडया आशेवर मांडू देत मला हा प्रपंच...

Featured Post

हमामा रे पोरा हमामा रे

No, everybody's gotta learn, nobody's born knowin' ...   झेनवाले महागुरु म्हणतात तसं नैसर्गिक गोष्टी घडतच असतात, आपण फक्...

Saturday, March 24, 2012

शब्द संपले तसा संवाद सुरु झाला


शब्द संपले तसा संवाद सुरु झाला

जळणाऱ्या कोंभाच्या आचेने
निबरत्वाचे बंध तुटले
तंबोऱ्याच्या तारांवर ताणून बसवलेला
तीव्र मध्यम
रेझोनेट झाला
पोक्त पिवळ्या नारंगी रंगांच्या
पॅलेटमधल्या मिश्रणाशी

मला गायचे नसते
माझे गाणे झाले
मौनाचे तल्खली ऍबस्ट्रॅक्ट झाले
गोठलेल्या देवराईत अशब्दांचे कल्लोळ झाले

Saturday, March 3, 2012

सरसकट गोष्ट (२)


एमबीए म्हणजे धर्मराजाचा रथच जणु, जमिनीला स्पर्श न करता दशांगुळे वरुन चालणारा. म्हणजे असं एमबीए न झालेल्यांना वाटतं. खरं तर एमबीए झालेल्यांनाही असंच वाटतं. पण राजाराम उर्फ आर आरला असं वाटत नाही. कारण तो या गोष्टीचा बहुदा नायक आहे. तो जुन्या सिनेमातल्या नायकासारखा खुप गरिबीतून एमबीए झालाय. पण तो जुन्या सिनेमातल्या नायकासारखा गाजर हलवा, मुली का पराठा असं खात नाही, उठसुठ तो मां असा टाहो फोडत आईला बिलगतही नाही, मात्र तो जुन्या सिनेमातल्या नायकासारखा फर्स्टक्लास फर्स्ट आलाय, तेही आय आय एम सारख्या प्रिमिअम बी-स्कुल मधून. त्याला कॅम्पसमधून उच्चकोटीची नौकरी लागूनही तो नम्र इ आहे. असं असलं की माणसाची मुल्य वगैरे उच्च आहेत असं म्हणण्याची पद्धत आहे. हल्ली नागरीकशास्त्रासारखं मुल्यशिक्षण वगैरे शिकवतात म्हणे आय आय एम मधे, स्कोरिंगला बरं असणार.
चिकट साखरेवर घोंघावणारी माशी वरच्यावर टिपावी तसं मायकी फर्नांडोनामक इसमाने आर आरला कॅम्पसमधे वरच्यावर उचललं. मायकी फर्नांडो नावावरुन जरी गोव्याच्या किनारी फेणी रिचवणारा किडूकमिडूक माणूस वाटत असला तरी तो जगप्रसिद्ध वगैरे असतो. जगप्रसिद्ध माणसं उधारी बाकी असल्यासारखं जगाला काहीतरी देत असतात. तसं मायकीनं
माणसाला माणूस न म्हणता ह्युमन कॅपिटल असा नवीन शब्द दिलाय. माणसा कधी रे होशील माणुस अश्या अर्थाचं हृदय पिळवटुन टाकणारं गाणं/कविता/भावगीत इ इ जुन्या काळी होतं. त्याकाळी हृदय पिळवटुन टाकणारं काहीही असलं की तुफान चालायचं, उदा पांढऱ्या साडीतली हातमशीन चालवणारी बाई, भिकाऱ्याच्या आवाजातली दुवा, तत्वापाई जीव देणारा मास्तर इ इ. मग माणसाला नेहमी येतो तसा हृदय पिळवटुन घेण्याचा कंटाळा आला. फॅशन बदलली आणि माणसाचा रिसोर्स झाला. रिसोर्स म्हणजे पैसा, वेळ, धातु, दगड, माती इ. आणि आता त्यात भर ह्युमन रिसोर्सची पडली. मेंदुंच्या वळ्यांच्या पुंगळ्या आफीसातल्या मशीनीत घालून लोक बदाबदा काम पाडायला लागले. इतका रग्गड रिसोर्स लावल्यावर सुट्टीत शक्तीपात होणार नाही तर काय? मग मेलेल्या तोंडानं लोक भसाभसा हिंडायला, दारु प्यायला, सिनेमे पाडायला जायचे. पण रिसोर्सचा प्रश्न भविष्यात बिकट होणार हे ओळखुन मायकीनं ह्युमन रिसोर्सिंगला ह्युमन कॅपिटल मॅनेजमेन्ट असा नवा तोंडावळा दिला. कॅपिटल म्हणजे भांडवल, गुंतवणुक. तर अश्या रितीनं मायकीनं आर आर नावाच्या दासात कॅपिटल गुंतवलं. काही लोक याला चुकून दास कॅपिटल असंही समजतात. पण समजांवर उपाय नाही.
आर आर मायकीच्या जगभरातल्या कंपन्यात हिंडून परत वर्तुळाच्या सुरुवातीच्या टोकाला, भारतात आला. मायकीच्या कंपन्या मनुष्यबळाशी संबंधित काहीच्या काही कामं करायच्या; ऑरगनायजेशन स्ट्रक्चरवर सल्ले, पगाराबाबत सल्ले, रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट, सिनिअर मॅनेजमेन्ट हायरिंग, मेन्टरिंग आणि असं बरंच काही. वेगवेगळ्या विषयातले तज्ञ विविध कंपन्यांना बेदम सल्ले द्यायचे आणि वर दाबून पैसेही घ्यायचे. खुप पैसे खर्च झाल्यानं समोरच्या कंपन्याही तज्ञांची मतं गंभीरपणे ऎकून घ्यायची. असे तज्ञ बऱ्याचदा डेन्जरस असतात. त्यांना फक्त आणि फक्त त्यांनाच त्यांच्या विषयातलं कळतं असं त्यांना वाटतं आणि त्यांना बाकी सगळं चुकीचं किंवा तुच्छ वाटत असतं. पण प्रत्यक्षात असं नसतंच म्हणून कंपनीचा तोल सांभाळायला कंट्रीहेड नावाचा जग्लर असतो. तो त्या देशातल्या मायकीच्या कंपनीच्या भल्याबुऱ्यासाठी पुर्णतः जबाबदार असतो. पण हा धंदा पडला माणसाबद्दलचा. आपल्या भावनांचं प्रदर्शन न करणं कितीही कुल असलं तरी खोल आत माणुस भावनाशील असतोच! खोल आत असं असलं की काहीही होऊ शकतं, जसं की शामची आई वाचून रडु येणं, सनी देओलचा सिनेमा बघून सिस्टीमचा राग येणं, दक्षिणेतले सिनेमे बघून उडु उडु होणं इ इ. तर अश्या भावनाशील माणसांसोबत काम करताना जरा अलिप्तपणे कुणी धंदा आणि भावनांची गल्लत तर होत नाही हे बघणारा माणूस म्हणजे इंडीपेंन्डट ऑब्सर्वर-इओ. आर आरला भारतातल्या मायकीच्या कंपनीसाठी इओचा रोल दिला होता. आर आर आणि इतर इओ डायरेक्ट मायकीला रिपोर्ट करतात. इओचा रोल म्हणजे गुळाची पोळी किंवा सोन्याची सुळी. कुणी त्याला नारद म्हणतं, कुणी सुपरबॉस म्हणतं. बहुतेकवेळा इओचं कंट्रीहेडशी लव्ह-हेट असं नातं असतं. पण आर आरचं श्रोतींशी बरं होतं.
श्रोती भारताचे कंट्रीहेड होते. नेहमीच्या पेरोल प्रोसेसिंग, बीव्हीचेक असली काम सोडून श्रोतींनी बरीचशी स्ट्रॅटेजिक कामंही मिळवली होती. टॉप मॅनेजमेन्ट मेंटरिंग, नव्यानंच भारतात आलेल्या एका एमएनसीला पॉलीसी फ्रेम करुन देणं इ इ. पण संबंधीत तज्ञांच्या हाताखाली जी नवी मुलं आली होती ती केवळ उच्छाद होती. ही मुलं म्हणजे देवाघरी पाठवावीत अशीच फुलं होती असं आर आरला देखिल वाटलं. वय वर्ष बावीस असणाऱ्या या छकुल्यांना स्वतः मायकीनं रिक्रुट केलं होतं. असली काम तो स्वतःच करायचा. मोहंजोदरो, हडप्पा यांना जशी संस्कृती होती तशी प्रत्येक कंपनीला संस्कृती असते. एखादी कंपनी लॉंन्ग टर्ममधे यशस्वी होण्यासाठी अशी संस्कृती तिथल्या माणसात मुरणं फार आवश्यक असतं असं मायकी म्हणायचा आणि म्हणून तो स्वतःच त्याच्या कंपनीसाठी लोक रिक्रुट करायचा. आर आर स्वतः एक एमबीए असल्यानं त्याला मन मनास उमगत नाही हे गाणं माहीत नव्हतं. तशीही जनरली एमबीए माणसं इंटरनॅशनल किंवा थेट शास्त्रीय वगैरेच ऎकतात. त्यांना भावगीत वगैरे व्याकुळ प्रकार आवडत नाहीत. तर आर आर स्वतः एक एमबीए असल्यानं त्याला मायकीचं मन उमजलं होतं असा त्याचा समज होता.
तर अश्या मनामनातल्या गोष्टी आर आर मायकीच्या कानाकानात पचकला. श्रोतींनी आणलेले नवे स्ट्रॅटेजीक प्रोजेक्ट ताज्या छकुल्यांमुळे फसतील असला आर आरचा रिपोर्ट ऎकुन मायकीनं दोघांनाही बोलावुन घेतलं.
"मायकी, नवीन आलेली पोरं शुद्ध गाढव आहेत. माझे सगळे प्रोजेक्ट त्यामुळे रेड मधे आहेत"- श्रोती
"श्रोती, नवीन स्ट्रॅटेजीक काम करायला तुला मुरलेलीच माणसं लागतील. पण रोजची गाढव-कामं करायला गाढवंच बरी!"- मायकी
"पण मायकी, ती पोरं दिवसभर ऑफीस दणाणुन सोडतात. सतत फिदीफिदी दात काय विचकतात, एकमेकांच्या अंगावर धावुन काय जातात. आणि काम शब्दशः उरकुन टाकतात. झालं, झालं, झालं...." श्रोती टोकाला पोचले हो्ते.
"श्रोती, त्यांच्यामुळे आपली प्रॉफीटॅबिलीटी किती वाढलीए बघा. स्ट्रॅटेजिक किंवा रोजंच बेमतलब काम, काहीही असलं तरी कंपनीला त्यापेक्षा जास्त फायदा महत्वाचा. आणि चार शेंगदाण्याच्या बदल्यात आणलेली ही माकडं जर फायदा वाढवणार असतील तर बेअर विथ देम" श्रोतींच्या पाठीवर थाप मारत मायकीनं डोळे मिचकावले "टेक अ चिल पिल ओल्डी"
श्रोतींनी थंडीची गोळी गिळली आणि कंपनीला रामराम ठोकला.

श्रोतींच्या जागी मायकीनं पिंकी सभरवालला आणलं.

पिंकी म्हणजे गुलाबी फुल । पिंकी म्हणजे मुलातलं मुल
पिंकी म्हणजे छोट्या मुलीची बाहुली । पिंकी म्हणजे छोट्या बाहुलीची मोठी साऊली
पिंकी म्हणजे मायेचं घरटं । पिंकी म्हणजे तोकडासा स्कर्ट
आर आरनं पिंकीबद्दलचे सारे तर्क करुन पाहीले.

पण पिंकी सभरवाल नामक सहा फुटाचा तगडा बुवा समोर येऊन उभा राहीला तेव्हा आर आरचा चेहरा उगाच उतरला.
"मी पिंकी" पिंकीनं मुक्तपणे न लाजता स्वतःची ओळख करुन दिली "कारण माझं नाव पिंकी आहे"
आर आरला स्वस्त विनोद आवडत नाहीत. आर आर आपल्या हमखास विनोदावर हसला नाही हे पिंकीनं नीट हेरुन ठेवलं. आई-बापानं जेव्हापासून हे नाव त्याला दिलय, तेव्हापासून हा विनोद पिंकी करत आलाय. त्याचा नाईलाज असतो.
पिंकी खुप विचार करतो. त्याला उगाच स्ट्रॅटेजिक वगैरे वाटायला लागतं. तो अजून खुप विचार करतो. त्याला वाटतं आपण अजून खुप विचार करावा, समुद्र किनारी बसावं, खुप सारी बिअर प्यावी, अजून विचार करावा, आजुबाजुला सामुद्रीक इंग्रजी सिरिअल मधे असतात तश्या स्फुर्तीदायक तरण्या बाया असाव्यात म्हणजे अजून विचार सुचतात. त्याला अचानक अश्लील वाटायला लागतं. ऑफीसात असं वाटणं ठीक नाही. तो विचार करणं थांबवायचा प्रयत्न करतो पण जमत नाही.
मग पिंकी दर दोन दिवसांनी मिटींग घ्यायचं ठरवतो. दह्याच्या विरजणात जीवाणु मिसळावा तसं तो कंपनीत रुजायचा प्रयत्न करतो. मिटींगमधे बोल बोल बोलतो. श्रोतींनी कश्या चुका केल्या हे रंगवुन सांगतो, तो कंपनीचं डीएनए बदलणारए हे सांगतो, स्वतःच्या दारु पिण्याबद्दल सांगतो. त्याला कुणीच काही सांगत नाही.
मिटींग नंतर पिंकी दमून निरीक्षणं लिहायला बसतो.
निरीक्षण १) नवीन टारगट पोरं (नटापो) आपल्या विनोदावर दबकत हसत होती. त्यांना प्रोत्साहन देऊन आपल्या सोबत ठेवलं पाहीजे. जुनी जाणती पोरं (जुजापो) आपल्याला विचारत नाहीत. त्यांना त्यांची काम खुप चांगली येतात पण त्यांना आपल्या सल्ल्याची गरज नाही. त्यांचे नक्कीच काही वेगळे अजेन्डे असणार. दे कॅन बिकम डेन्जरस.
निरीक्षण २) सगळ्यांनी खुप काम केली पाहीजेत. स्ट्रॅटेजिक माणसं कामं करत नाहीत. दारु पिली की कल्पना विस्तार होतो. स्ट्रॅटेजिक माणसांना कल्पनांची खुप गरज असते
निरीक्षण ३) अजू्न काय? अजून काय? हो हो हो हो
पिंकीला खुप काही करायचं असतं पण त्याला काय करावं हे सुचत नाही.
जुजापोंना वाटतं पिंकीला काहीच येत नाही पण त्यांना काय करावं हे सुचत नाही.
नटापोंना पिंकीची भिती वाटते पण त्यांना काय करावं हे सुचत नाही.
पिंकी कधी कधी पुस्तक वाचतो. त्याला बुद्धीला चालना देणारी पुस्तकं खुप आवडतात. त्यानं खुप शोधून बिरबलाच्या चातुर्यकथा मिळवल्या. घोडा का अडला, भाकरी का करपली या प्रश्नांना बिरबलानं दिलेलं उत्तर त्याला खरपुस आवडतं. आपल्या पुराणात सर्व प्रश्नांची उत्तर आहेत याचा त्याला सार्थ अभिमान वाटला. त्यानं लगेच जुजापोंची कामं नटापोंमधे आणि नटापोंची कामं जुजापोंमधे फिरवली.
जुजापोंनी सवंग सिनेमा तुफान चालावा तशी तुडुंब कामं करुन टाकली. पिंकीला खट्टु खट्टु व्हायला झालं.
नटापोंना वाटलं आईचं पत्र हरवलं सारखं आपलं काम कुणाच्यातरी मागं टाकून दिलं की आपल्यावरंचं राज्य जाईल. पिंकीला खट्टु खट्टु व्हायला झालं.
कस्टमरांनी मायकीला काम होत नसल्याचं सांगीतलं. मायकीनं पिंकीला काम होत नसल्याचं सांगीतलं.
मायकीनं रोज साडेसातला पिंकीला फोन करायला सुरुवात केली. पिंकीला किंचीत हार्ट ऍटॅक व्हायला सुरुवात झाली
पण मनात पिंकी पार पिसाळला आणि नटापोत जाऊन मिसळला. श्रावणात रोज कीर्तन व्हावं त्या श्रद्धेनं त्यानं नटापोंना रोज स्फुर्तीयुक्त भाषण द्यायचं ठरवलं. नटापोंशी बोलताना त्याला अंगावर रोमांच उभे राहाताहेत असं वाटायचं. कधी वाटायचं आपल्या डोक्यावर सोनेरी मुगूट आहे, गमबुट मधे पॅन्ट खोचून कंबरेच्या तलवारीवर हात देऊन आपण झोकदार उभे आहोत आणि नटापो पायाशी उभे राहून आपला शब्द न शब्द झेलाताहेत. नटापोंशी बोलताना पिंकीला अध्यात्मिक समाधान मिळायचं.
थोड्याच दिवसात पिंकीनं आवडते आणि नावडते अश्या दोन टोळ्या बनवल्या. नावडत्यांमधे नकळत सगळे जुजापो आले. तो जुजापोंशी जुजबी बोलून फक्त काम सांगायला लागला. जुजापो सगळी पडकी काम करतात पण जुजापोंना कधीच शाबासकी मिळत नाही. आर आर याचं निरीक्षण करतो. एमबीएच्या भाषेत याला थिअरी ऑफ एक्स म्हणतात. आवडत्या टोळीत बहुतेक सगळे नटापो असतात. पिंकी त्यांना रोज बोल बोल बोलतो. किंचित कामं देतो, तोंडदेखला दम देतो आणि पाठीवर खुप थापा देतो. आर आर याचंही निरीक्षण करतो. एमबीएच्या भाषेत याला थिअरी ऑफ वाय म्हणतात.
एक्स आणि वाय क्रोमोझोमचा गर्भाचा लिंग ठरवण्यात वाटा असतो हे आर आरला माहीत असतं. पण पिंकी म्हणतो तसं त्यानं कंपनीचं गुणसुत्र बदलणार का हे आर आरला माहीत नसतं. पण हळु हळु कंपनीतल्या स्पर्धात्मक चर्चा, सेमिनार इ बंद होऊन त्याजागी वासावरुन फळ ओळखा, स्पर्शावरुन गडी ओळखा, उंच उडी, खीर कुणी खाल्ली-घागर बुडी, सर्वोत्कृष्ट जेवण बनवणार कोण, करवंदासाठी बनवा कोन अश्य़ा स्पर्धा सुरु झाल्या. आणि बहुतेक सगळ्या स्पर्धा नटापोंनी जिंकल्या. नटापो जिंकले की ऑफीसच्या या टोकाचं त्या टोकाला क्युबिकलवरुन उड्या मारत पळत सुटायचे, कधी टारझन सारखे छाती बडवत विजय साजरा करायचे तर कधी चक्क मानवी मनोरा करुन धडाधडा पडून दाखवायचे. पिंकीला का कोण जाणे पण हे जाम आवडायचं.
जुजापो आपल्या परीनं आनंदी राहाण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांनी आयोजित केलेल्या आठवड्याचं ताजं पुस्तक, कलम २१३- परिशिष्ट ब, व्हेरिअबलचं पे- शाप की वरदान अश्या दणकट विषयांवरच्या सेमिनारना पिंकी नाईलाजानं उपस्थित राहीला पण त्यानं मेंदु-मैथुन या एकाच शब्दात सगळ्या सेमिनारचं वर्णन करुन जुजापोंचं उरलंसुरलं खच्चीकरण करुन टाकलं.
जुजापो सैरावैरा कंपनी सोडु लागले.
आर आरकडं हमदर्द का सिंकारा नसतं म्हणून तो मेन्टरिंगवाल्या रणदिवेनां किंवा लिगलच्या हिनाला किंवा ऑडीटच्या कुलभुषणला कंपनी सोडण्यापासून थांबवु शकला नाही.
आर आरला क्रमानं वाईट, सुटकारा आणि आनंद अश्या भावना झाल्या, गेलेल्या लोकांसाठी.
पिंकीला क्रमानं आनंद, सुटकारा आणि भिती अश्या भावना झाल्या, उरलेल्या स्वतःसाठी.
कस्टमरांनी मायकीला दम भरला.
मायकीनं पिंकीला हग्या दम भरला. पिंकीला हार्ट ऍटॅकची साथ आली. फोन वाजला की हार्ट ऍटॅक, मिटींग भरली की हार्ट ऍटॅक, येतो म्हटलं की हार्ट ऍटॅक अन जातो म्हटलं की हार्ट ऍटॅक.
पिंकीला लहानपणी देखिल परिक्षा आवडली नसते. पण मायकीनं सांगीतल्यामुळं त्याला आत्मपरिक्षण, आत्मचिंतन की कायसं करायचं असतं.पिंकी खुप विचार करतो. त्याला वाटतं आपण अजून खुप विचार करावा. तो नटापोंनाही विचार करायला बसवतो. नक्की काय करायचं हे माहीत नसलं की पिंकीला कावरंबावरं व्हायला होतं. त्याला वाटतं आता दिवसातला कितवातरी हार्ट ऍटॅक येणार. नटापोंना एका मिटींगरुममधे आत्मपरिक्षण, आत्मचिंतन की कायसं करायला बसवलं असूनही त्यांचा दंगा सरत नाही. मग मात्र पिंकी तिरीमिरीत उठला आणि त्वेषा-द्वेषानं मिटींगरुममधे घुसला. एक मोठी आरोळी ठोकून पिंकी नटापोंवर जवळजवळ धावूनच गेला. पिंकीचं मोठ्या स्वरातलं चिंतन ऎकून आर आरनं मिटींगरुमच्या काचेला डोळे चिकटवले. आर आरला वाटलं आपण मायकीच्या ऑफीसात नाही तर एटूंच्या राज्यातच आलोय; टिंग म्हणताच जाते खाली, टुंग म्हणताच येते वर. पिंकीच्या मानेवरचे केस उभे राहीले होते आणि दात विचकुन तो साऱ्यांकडे पाहात होता. आतलं दृष्य शक्यतांच्या पलीकडंचं होतं. गौरी सातव एका उडीसरशी खिडकीत चढून बसली होती, अभिराम पंख्यावर चढला होता, अहमदच्या अंगावर शिरीष चढला होता, कुणी कोपऱ्यात दबा धरुन बसले होते तर कुणी दोन पायांवर थरथरत उभे होते. सारं काहीतरी विचित्र होतं. ढप्पं असा मोठा आवाज आला आणि तेव्हा आर आरनं बघितलं तर पिंकी ज्या टेबलवर उभा होता त्यावर त्याचं वळवळणारं शेपूट आपटून ढप्पं आवाज येतो होता. पिंकी एक हुप्प्या होता! आणि बाकीची नटापो वळवळणारी बारकी माकडं, लाल, काळ्या तोंडाची माकडं...
पिंकीला त्याक्षणी आत्मज्ञान प्राप्त झालं. ओळखा पाहु मी कोण असं कोडं नुस्तं दुसरीच्या पुस्तकात नसतं तर ते जीवनाचं भागधेय असतं वगैरे वगैरे. माझीया जातीचे मज मिळो कोणी वगैरे वगैरे. साथी हात बढाना वगैरे वगैरे.
आर आरचा यावर विश्वासच बसला नाही; एमबीएमधे शिकवलं नाही असं ही काही होतं तर! माणसांची वेगानं माकडं होताहेत अशी अफवा त्यानं ऎकली होती. पण अफवा पसरवणं आणि त्यांवर विश्वास ठेवणं हा कायद्यानं गुन्हा असल्यानं आर आरनं हे कधी मानलंच नव्हतं. अर्थात त्याला वेगानं वाढणारी हडेलहप्पी, छोट्या,मोठ्या टोळ्यांनी राज्य करणारे बाहुबली आणि एकूणच स्वस्त होत चाललेले जगण्याचे अभिरुचीहीन व्यवहार दिसत होते पण डार्वीन आजोबांनी सांगीतलेल्या उत्क्रांतीचा प्रवास उलट दिशेनेही होऊ शकतो हे त्याच्यासाठी नवलच होतं.
पिंकीला जगण्याचं नवं भान मिळाल्यापासून त्याचा आत्मविश्वास डब्बल झालेला असतो. त्याला वाटलं उरलेसुरले जुजापो पळवुन लावले की माकडांचंच राज्य. मग ही नवी ओळख लपवावीही लागणार नाही. सर्वत्र माकडंच माकडं, गोरी माकडं, काळी माकडं, दुबळी आणि शक्तीवान माकडं, उंच माकडं, बुटकी माकडं. मी म्हटलं की उडी मारणार, मी म्हटलं की कोलांटी मारणार, मी हस म्हटलं की हसणार, मी रुस म्हटलं की रुसणार, मी म्हणेन तस्संच काम करणार. पण मग या माकडांना जुजपो करतात ती सगळी कामं येतील?
गौरी सातवनं त्याला मार्ग दाखवला, रिक्रुटमेन्ट करायची झाली की नावाच्या चिठ्या उचलायच्या, पगार ठरवायचा झाला की जुगारात असतं, तसं चक्र फिरवायचं इ इ. खरं म्हणजे गौरी सातव त्याच्या जबड्याची व्यायामशाळा होती. गौरी सातव! गौरी सातव माकडीण!! अनाकर्षक, भावाच्या असाव्यात अश्या बेढब जीन्स घालून, पायात आवाज करणारे पैंजण आणि कानात लोंबणारे डुल घालून ऑफीसात यायची. पण आता हे सगळं किती निरर्थक आहे असं पिंकीला तीव्रतेनं जाणवलं. पिंकीच्या कानात गौरी सातव बोल बोल बोलली. माकडांना कामं येत नसली म्हणून काय झालं, त्यांच्याकडे दांडगी इच्छाशक्ती होती. कुठल्याशा पुस्तकात पिंकीनंही इच्छा तेथे मार्ग असा सुविचार वाचलेला असतो. त्याला आपल्यालाही काही सुचलं याचा निवडक आनंद होतो. दीड तासानं गौरी सातव पिंकीच्या केबिन बाहेर पडली तेव्हा दोघांच्याही चेहऱ्यावर अपूर्व समाधान होतं.

सरसकट गोष्ट


एखादी कल्पना स्वतःची ओळख घेऊन येते, स्वतःचा फॉर्म घेऊन येते असं नेहमीच म्हटलं जातं. "सरसकट गोष्ट" जेव्हा सुचली तेव्हा तिचा फॉर्म सरसकट असणार नाही हे कुठं तरी ठाऊक होतं. पण वेळ, इच्छाशक्ती इ च्या अभावापाई ही गोष्ट मुळात अशी लिहीली गेली. एक गंमत, प्रयोग म्हणून दोन्ही फॉर्म (हा + थोडासा मला अपेक्षित) पोस्ट करत आहे. कुठला जास्त आवडला नक्की कळवा


॥गोष्ट॥

एखाद्या घटनेची सत्यता आपण अनुभवसिद्धतेवर पारखुन घेतो. राजाराम इथून पुढे जे सांगणार आहे ते कितीही अत्यर्क वाटले तरी त्याची गोष्ट खोटी असं का कोण जाणे पण म्हणवत नाही. ही गोष्ट राजारामच्या मते भविष्यात घडलेली आहे पण काल हा सापेक्ष असल्यानं भूत-भविष्य अश्या क्रमाला काहीच अर्थ नसतो.

॥ राजाराम ॥

आय आय एम ला नंबर लागणं, तिथे टॉप करणं हे जर स्वप्नवत असेल तर मायकीसाठी काम करणं हे पहाटेच्या स्वप्नासारखं होतं; विशफुल थिंकिंग! मायकी- माईक फर्नांडो म्हणजे ह्युमन रिसोर्सिंग क्षेत्रातला दादा. त्याला स्वतःला ह्युमन रिसोर्सिंग या शब्दाचा तिटकारा आहे. धातु, वीज, पैसा हे रिसोर्सेस झाले; त्याच पट्टीवर माणूस कसा मोजायचा असा त्याचा रास्त सवाल. माणसाच्या शक्तीवर प्रचंड विश्वास असलेल्या या माणसाने मग ह्युमन कॅपिटल मॅनेजमेन्ट अशी नवी संज्ञा प्रचारात आणली.
आय आय एमच्या कॅम्पस मधून उचलून त्यानं मला दोन वर्ष जगभर फिरवलं. प्रत्येक देशात त्याची एम एफ़ एच सी एम कंपनी मनुष्यबळाशी संबंधित काही तरी काम करायची; ऑरगनायजेशन स्ट्रक्चरवर सल्ले, पगाराबाबत सल्ले, रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट, सिनिअर मॅनेजमेन्ट हायरिंग, मेन्टरिंग आणि असं बरंच काही. त्या त्या देशाची संस्कृती, कार्य-संस्कृती, तिथले उद्योग, कायदे सगळं लक्षात घेऊन मायकी कंपनी चालवायचा. खरं म्हणजे पळवायचा हा शब्द जास्त योग्य!
जग हिंडून झाल्यावर इंडिपेन्डन्ट ऑबसर्व्हर म्हणून मी भारतात परत आलो. ईओ या रोलला मायकीचा चमचा, गुप्तहेर, कळलाव्या, सुपरबॉस अशी अनेक उपनाम आहेत. जगभरातल्या मायकीच्या प्रत्येक कंपनीत एक ईओ असतो आणि तो स्वतंत्रपणे मायकीला रिपोर्ट करतो. आमचा धंदा माणसांशी संबंधीत असल्यानं त्यात वैयक्तिक राग-लोभ आलेच. एक कंट्रीहेड आणि त्याच्यावर सोपवलेली मायकीची तिथली कंपनी हे वैयक्तिक राग-लोभ, ओळखी-अनोळखी कश्या मॅनेज करते हे मायकीला तटस्थपणे सांगणं हे ईओचं काम. म्हटलं तर गुळाची पोळी किंवा सोन्याची सुळी असं हे काम. आणि तेही मी घेऊन बसलोय भारतात जिथे व्यावसाईकतेच्या पलीकडे जाऊन नातेसंबंधांना जास्त महत्व दिलं जातं. पण भारत म्हणजे वाढणारी बाजारपेठ, स्वस्तात काम करुन देणारी तरुण, कल्पक उर्जा इथे भरपुर शिवाय जगभरातलं आऊटसोर्सिंग हब! भारतातलं सेंटर हे मायकीचं सर्वात मोठं सेंटर आणि मी त्याचा ईओ.
श्रोती होते तोपर्यंत इथे सारं सुरळीत सुरु होतं. नेहमीच्या रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट कामांशिवाय एका नव्यानंच भारतात आलेल्या मल्टीनॅशनलचं पॉलिसी बनवण्याचं मोठं काम आम्हाला मिळालं होतं, शिवाय काही सिएक्सओ हायरिंग आणि एक्जिक्युटीव्ह मेंटरिंगच्या पण असाईनमेन्ट मिळाल्या होत्या. आणि अचानक श्रोतींनी राजिनामा दिला. श्रोती कंट्रीहेड म्हणून यशस्वी होते, त्यांचा अनुभवही तगडा होता पण ते स्वभावाने जरा मवाळ होते. ऑफिसात नव्या भरती झालेल्या पोरांनी उच्छाद मांडलाय असं तक्रारवजा सुरात एकदा ते मला बोललेही होते पण आपल्या कंपनीची प्रत्येक रिक्रुटमेंट मायकी स्वतः करायचा त्यामुळे कुठे बोलायची सोय नव्हती. नवीन आलेले सारे मोठे प्रोजेक्ट फसणार या माझ्या रिपोर्टनंतर मायकीनं ताबडतोब मला आणि श्रोतींना मिटींगला बोलावलं.
"काम फसणारंच मायकी" श्रोतींच्या सुरातला वैतागवाणा भाव टोकाला पोचलेला होता "तू यावेळी निवडलेली माणसं शुद्ध गाढव आहेत. आणि गाढवांकडून काय काय अपेक्षा ठेवायच्या?"
मायकी गडगडाटी हसत म्हणाला "गाढव नाही श्रोती, माकडं आहेत ती माकडं! ताज्या रक्ताची, नव्या दमाची माकडं! अरे प्रॉफीट मार्जिन वाढवायचं म्हणजे स्वस्तात मिळणारे लोक घ्यावे लागतात. म्हणून चार फुस्कट शेंगदाण्यांच्या बदल्यात मला ही माकडं मिळाली. रोजची रिक्रुटमेन्ट, पेरोल मॅनेजमेन्ट असली काम ठीक करतात हे लोक. तू स्ट्रॅटेजिक असाईनमेन्ट उगाच दिल्यास त्या लोकांना. तू आता थकलायस ओल्डी!" मायकीनं बोलता बोलता पाठीवर मारलेली थाप सुचक होती. श्रोतींनी पंधरा दिवसाच्या आत राजिनामा दिला. मायकीच्या शब्दातला भावार्थ कळाला असं मला उगाच वाटलं; प्रॉफीट मार्जिन महत्वाची!
श्रोतींच्या जागी मायकीनं पिंकी सबरवालला आणलं. पिंकी हा बाप्या आहे हे त्याला प्रत्यक्ष भेटेपर्यंत कळण्याचं काहीच कारण नव्हतं! माझ्या चेहऱ्यावरचा गोंधळ त्याला अनपेक्षित नसावा. स्वतःची ओळख करुन देताना तो म्हणाला "मेरा नाम पिंकी है क्युं की मै पिंकी हुं" . त्या मिनीटाला मला तो सुमार हिंदी सिनेमातल्या व्हिलनसारखा स्वस्त वाटला.
महीन्याभरात त्यानं स्वतःला स्थिरस्थावर केलं आणि त्यानं त्याचं व्हीजन माझ्यासमोर मांडलं "श्रोतींनी खुप गोष्टी सुरु केल्या पण त्या तडीला नेल्या नाहीत. मला एक सेन्स ऑफ अर्जंसी निर्माण करायचीय. सुरु केलेली प्रत्येक असाईनमेन्ट वेळेत संपलीच पाहीजे यावर मी भर देणारै. थोडक्यात मला या कंपनीचं गुणसुत्र बदलायचय! "
जुन्या बॉसला शिव्याशाप घालून सहानुभुती मिळवायची हा फार पुरातन खेळ. या गळाला मी लागणार नसतो.

॥गोष्ट॥
भलेही तुम्हाला अरनॉल्ड श्वॅजनायगरचं स्पेलींग येत नसेल तरी तुम्ही त्याचा माणूस-(बनला) रोबो- (बनला) माणूस असे साय-फाय बघता. हे होऊ शकतं ही शक्यता तुम्ही नाकारत नाही.
आणि जर तसं असेल तर राजारामच्या गोष्टीवर तुम्हाला विश्वास ठेवावाच लागेल.

॥पिंकी॥
मेरा नाम पिंकी है क्युं की मै पिंकी हुं या माझ्या हमखास विनोदावर राजाराम हसला नाही हे मी नीट लक्षात ठेवणारै. हा मनुष्य डेंजरस असु शकतो. कुणावरही विश्वास ठेवणं धंद्यात धोकादायकच. या माणसावर तर नक्कीच ठेवु शकत नाही. वायची थिअरी सांगते की लोकांना काम करायला आवडतं म्हणून त्यांना आवडणारं काम आणि प्रोत्साहन द्या. हे पुस्तकात बरं दिसतं. कुणी मला एव्हढाच पगार देऊन कुठल्या बीचवर विनाकाम ठेवलं तर मला जास्त मजा येईल. माझ्यासारख्या स्ट्रॅटेजिक माणसाला कामं कसली सांगता? माझा थिअरी ऑफ एक्सवर जास्त विश्वास आहे. लोकांना काम नकोच असतं. त्यांना धमकावुन, पैशाचं अमिश दाखवुन काम करवुन घ्यावं लागतं. प्रत्येकाचे काही पोलीटीकल, पर्सनल अजेन्डे असतात आणि त्यांना ताळ्यावर आणायला माझ्यासारखा रिंगमास्टर लागतो.
आणि इथली लोकं तर त्यांच्या टीमपलीकडे कुणाशी बोलतही नाहीत. कुठूनतरी हे चक्र भेदावं लागेल. मला या चक्रात घुसायचं असेल तर असलेली सगळी चक्रं मोडून मला माझ्याभोवती फिरणारी चक्रं नव्यानं बनवावी लागतील.

॥ राजाराम ॥
पिंकीनं सगळ्यांचे जॉब रोटेट केलेत. पेरोलवाला सुब्बु रिक्रुटमेन्ट करतोय, मेन्टरिंगवाली दिपा बीव्हीचेक करतेय. सगळा गोंधळ माजलाय. मायकीपण शांत बसलाय. तो तसंही कंट्रीहेडच्या कामात ढवळाढवळ करत नाही. आठवड्याभरापुर्वी दिपाचा बॉस रणदिवे कंपनी सोडून गेला. त्याच्या मागोमाग कुलभुषण आणि हिना गेले. ही सगळी क्रिम होती. कंपनीत शांततापुर्ण कल्लोळ आहे. जुने जाणते जे मुळातच संयमशील होते ते अधीकच सोशिक झालेत. आठवड्याला होणाऱ्या, व्यावसाईक, ’चॅलेन्ज मी’, सारख्या बुद्धीचा कीस पाडणाऱ्या स्पर्धा बंद झाल्यात. हसतखेळत हॊणाऱ्या पार्ट्या बंद झाल्यात. नवे रंगरुट मात्र पारंच पिसाटलेत. श्रोती या मुलांना का वैतागले असतील हे मला आता स्पष्ट कळत होतं. त्यांना मेन्टर करायला कुणी नव्हतं. जी कामं त्यांना येत होती ती आपापसात फिरवली गेल्यानं नव्या कामांत अफाट चुका होत होत्या. कस्टमरच्या तक्रारी बनचुकेपणाने दुर्लक्षित केल्या जात होत्या.
या साऱ्या गदारोळात मला एकच प्रश्न पडलाय, मायकी, तू कुठे आहेस?

॥पिंकी॥
मला कसलासा संशय आहे. म्हणून मी त्या नव्या पोरांच्या टोळीला संध्याकाळी उशीरापर्यंत थांबवून घेतलय. मिटींगरुमच्या बंद दाराआड चालु असलेला त्यांचा कल्ला मला माझ्या केबिनपर्यंत ऎकु येतोय. मी आत गेलो तेव्हा अनामिक वासानं मी बेचैन झालो. कसल्याश्या हुरहुरीनं माझ्या मानेवरचे केस उभे ठाकले. माझ्याही नकळत मी एक जोरदार आरोळी ठोकली आणि त्या पोरांच्या अंगावर धावून गेलो. तेव्हढा एक क्षण सोक्षमोक्ष करायला मोकळा होता.

॥ राजाराम ॥
मिटींगरुमच्या आत जे सुरु होतं ते पाहून मी आवाक झालो. खरं म्हणजे माझ्या केबिनच्या आणि मिटींगरुमच्या मधल्या काचेच्या भिंतीला सिलीकॉनचे स्टीकर्स आहेत. पण नेमकं मला बसल्या जागी दोन सिलीकॉनच्या पट्ट्यांमधून मिटींगरुमच्या आतलं सारं दिसतं. पिंकीनं गळ्यात काहीतरी आडकल्यासारखा आवाज काढला आणि तो नव्या टीमच्या अंगावर धावून जातोय हे मला दिसलं होतं. पण त्यानंतरंचं दृष्य शक्यतांच्या पलीकडंचं होतं.
गौरी सातव एका उडीसरशी खिडकीत चढून बसली होती, अभिराम पंख्यावर चढला होता, अहमदच्या अंगावर शिरीष चढला होता, कुणी कोपऱ्यात दबा धरुन बसले होते तर कुणी दोन पायांवर थरथरत उभे होते. काहीतरी विचित्र होतं. ढप्पं असा मोठा आवाज आला आणि बघितलं तर पिंकी साऱ्यांकडे दात विचकत बघत होता आणि ज्या टेबलवर तो उभा होता त्यावर त्याचं वळवळणारं शेपूट आपटून ढप्पं आवाज येतो होता.
पिंकी एक हुप्प्या होता! आणि बाकीची पोरं वळवळणारी बारकी माकडं, लाल, काळ्या तोंडाची माकडं...

॥गोष्ट॥
उत्क्रांती कसा प्रवास करते हे डार्वीनंन सांगीतलं नाही. पण राजारामची क्षणार्धात खात्री पटली की उत्क्रांती वर्तुळाकार प्रवास करते. माकडाचा माणुस झाला आणि आता माणसाचं परत माकड होतय. जगभरातल्या संस्कृतींची मुजोरशाहीकडे वाटचाल सुरु झालीय. सर्वत्र हडेलहप्पी आणि बाहुबली हुप्पे छोट्या मोठ्या टोळ्यांचं नेतृत्व करतायत. महत्वाकांक्षी हुप्पे स्वतःच्या टोळ्या काढताहेत. छोट्या टोळ्यांना मोठ्या टोळ्यांचे हुप्पे हडप करताहेत. टोळ्यांमधली कमजोर माकडं हुप्प्या सांगेल तसं वागताहेत. माकडं आणि हुप्पे एकूण जगण्याचे व्यवहार स्वस्त करताहेत

॥पिंकी॥
तर हे एकूण खरं आहे. मायकीला बहुदा मी कोण आहे याचा अंदाज असावा आणि म्हणूनच त्यानंच निवडलेल्या माकडांना, हो शब्दशः माकडांना कंट्रोल करायला त्यानं मला आणलय.

॥ राजाराम ॥
तर हे एकूण खरं आहे. माणसांसारखी माकडं समाजात सर्वत्र सर्वदुर पसरताहेत ही फक्त अफवा नाहीए. मायकीनं, द ग्रेट मायकीनं, भांडवलशाहीपुढे पाय टेकून स्वस्तात मिळतात म्हणून माकडं भरती केलीयत आणि त्यांचा चाबूक एका हुप्प्याकडे दिलाय

॥पिंकी॥
हे फार छान आहे. मला कुणाकडून काम करुन घ्यायचय कळाल्यापासून मला नवाच हुरुप आलाय. नाही म्हणायला चार आठ माणसं आहेत पण त्यांना काहीतरी दीर्घ मुदतीची कामं देऊन चुप करता येईल. बाकीच्यांना नुस्तीच रुटीन कामं. रोज एकेकाला दोन दोन तास नुस्तं काम कसं करायचं भाषणं द्यावं लागतं पण इलाज नाही.
पण परवा गौरी सातव आली. आधी ती फारशी आवडायची नाही पण पडेल ते काम करते. रोजंचं भाषण ऎकून आता तिच्यात बरेच बदल झालेत. परवा म्हणाली की आपण सगळे सारखेच. इथल्या माणसांना पळवुन लावु. मग आपल्याला आपली ओळख लपवायची गरज नाही. सर्वत्र माकडंच माकडं, गोरी माकडं, काळी माकडं, दुबळी आणि शक्तीवान माकडं, उंच माकडं, बुटकी माकडं. मी म्हटलं की उडी मारणार, मी म्हटलं की कोलांटी मारणार, मी हस म्हटलं की हसणार, मी रुस म्हटलं की रुसणार, मी म्हणेन तस्संच काम करणार. पण मग या माकडांना माणसं करतात ती सगळी कामं येतील? तेव्हा गौरीचं म्हणाली की इच्छा असली की झालं, रिक्रुटमेन्ट करायची झाली की नावाच्या चिठ्या उचलायच्या, पगार ठरवायचा झाला की जुगारात असतं, तसं चक्र फिरवायचं. गौरीचे विचकलेले दात तिच्या बुद्धीमत्तेसारखेच चमकुन गेले

॥गोष्ट॥
पिंकीचा हडेलहप्पीपणा टोकाला गेला तसं राजारामनं एम एफ़ एच सी एम सोडली. त्यानं श्रोतींनां तिथं चालु असलेला प्रकार सांगीतला. पण त्यांचा तेव्हा त्यावर विश्वास बसला नाही . मात्र हळु हळु जगभरातुन अश्याच अफवा वेगाने येताहेत. ही गोष्ट अजिबात काल्पनिक नाही. कुण्या मृत किंवा जिवंत व्यक्तीशी काही साम्य आढळण्याची दाट शक्यता राजारामनं वर्तवुन ठेवलीच आहे.