Friday, November 25, 2011

भिन्न षड्ज

हल्ली अचानक चांगलं घडण्यावर फारसा विश्वास उरलेला नाही. चांगलं घडवण्यासाठी कष्ट घ्यावे लागतात आणि याउपरही काही बरं घडेल याची खात्री कमीच. पण तसं अचानक घडलं खरं. कोऱ्या मनानं क्रॉसवर्डमधे हिंडत असताना सवयीनं एक चक्कर सीड्यांमधून मारली. गेली कित्येक वर्षं एकही सीडी विकली न गेल्यासारखा तो सेक्शन. तेच ते अगम्य इंग्रजी आल्बम, जुनेच जसराज, भिमसेन, तडकामारु पण त्यातल्यात्यात खपावु रिमिक्स आल्बम वगैरे वगैरे. मला इथून हिंडताना शेवाळल्यासारखं वाटतं. तरीही आशाळभुतपणे मी काही वेगळं मिळेल म्हणून चौकस डोळे फिरवले. "भिन्न षड्ज". मी घाईघाईनं सीडी उचलली. एकच होती. कुणी हिसकावुन घेतली तर? नकळत सीडीवरची पकड घट्ट झाली. सीडीत काय आहे हे माहीत असतानाही परत एकदा कव्हर वाचून काढताना आजि म्या ब्रम्ह पाहीलेची अनुभुती आली.
खरं म्हणजे मी स्वतःपुरत्या काही चौकटी आखलेल्या आहेत. ब्लॉगवर आवडती सार्वजनिक माणसं आणायची नाहीत हा त्यातला एक महत्वाचा नियम. ब्लॉगवर कविता पिटायच्या नाहीत हाही एक समजुतदार नियम. पण बऱ्याचदा हव्यासापोटी हे नियम मोडले गेले. आतली गाठ नियमांपेक्षा मोठी ठरली.
भिन्न षड्ज तर नियमांपलीकडे जाणाऱ्या माणसाचा सिनेमा. म्हणून परत एकदा नियम बाजुला ठेवून मी लिहायला बसलोय. हा खरं तर विरोधाभास आहे. बाईंना एकुणात शब्द खटकतात. त्यांना स्वरांनीच सगळं सांगायचं असतं. कितीतरी वेळा हे ऎकलय मी. आणि परत शब्दच वापरुन सगळं लिहीतोय मी. दुसरा गोंधळ, जवळची किंवा जवळीक दाखवणारी माणसं त्यांना ताई- किशोरीताई म्हणतात. मी अगदी जन्मल्यापासून नाही तरी आठवतं तेव्हापासून त्यांना बाईच म्हणतो म्हणजे बाई अगदी आग्यावेताळ आहेत हां किंवा बाईंनी आज कत्ल केला असं. गोंधळागोंधळात मेंदु अजून थोडा सुरकुतला.
अमोल पालेकरांनी आयुष्यात अनेक धाडसी कामं केलीत, बादल सरकार महोत्सव त्यातलंच एक महत्वाचं. पण किशोरी आमोणकरांवर डॉक्युमेंटरी करणं हे जीवावर बेतु शकणारं काम. बाईंचे मुड्स सांभाळणं हा मोठा धोका झालाच पण त्याहूनही धोकादायक म्हणजे बाईंच्या अलौकीक गाण्याचं, त्यांच्या वेगळेपणाचं नेमकं संक्षिप्तीकरण करुन ते लोकांसमोर ठेवणं. पण पालेकरांनी हे काम केलं, बऱ्या प्रमाणात यशस्वीरित्या केलं.
बाईंच्या गाण्यातलं वेगळेपण फार सुंदररित्या त्यांनी स्वतः तर सांगीतलं आहेच पण गंमत म्हणजे शिवकुमार शर्मा, हरिप्रसाद चौरसिया आणि झाकीर हुसेन यांनीही जवळ जवळ ते तसंच पकडलय. बाई म्हणतात, मी गाताना गाण्यातला भाव होऊन जाते! कुणी गाताना असं गाणंच होऊन जात असेल तर बाई, तुम्ही त्रासदायक अ-तरल महाभागांवर खुशाल ओरडा. या डॉक्युमेंटरीचा एक चांगला गुण म्हणजे इथे पिसाटलेला निवेदक नाही. बहुतेक वेळ बाई बोलतात किंवा इतर सहकलाकार. बाईंना तापट म्हणणाऱ्यांना बाईंच एक वेगळंच रुप या फिल्म मधे बघायला मिळतं जेव्हा त्या मोगुबाईंबद्दल बोलतात. आईनं मला शिकवलं असतं तर मी आज कुठे असते असा सवाल बाईंच्या तोंडून ऎकायला मिळाला, तेव्हा गरगरायला झालं. बाईंची मी स्वतः विकत घेऊन ऎकलेली पहीली कॅसेट म्हणजे हंसध्वनी. एखाद्या रागाचा इतका सुंदर विस्तार फार विचारी गायकालाच करता येतो असं माझं तेव्हाचं प्राथमिक मत जेव्हा मी आज बाईंच्या या वाक्याशी ताडून बघतो तेव्हा तापट बाई खऱ्या की गुरुभक्त शिष्या बाई खऱ्या हाच प्रश्न उरतो. इथे नकळत लता-माई दुकलीशी तुलना झाली. बाईंचा आवाज गेला तेव्हाची परिस्थिती बाईंच्या मुलांनी सांगीतली आहे. दहा वर्ष- न गाता- शक्यय? बाईंनी तत्व सोपं केलं, मी आतल्या आत गात होते! डिट्टो कुमार!! दिशा असली की प्रवासाला शिस्त राहाते खरंय पण मुळात प्रवासातच जर हरखुन जाता येत असेल तर कुठं जायचयं कितपत महत्वाचं मानायचं? एखाद्या गुढ कोड्याचा उलगडा व्हावा तश्या बाई उलगडत जातात. बाईंवर घराण्याची परंपरा मोडल्याचा आरोप होतो. मला स्वतःला कुणा क्रिएटीव्ह माणसानं नियम वगैरे तोडला की प्रचंड आनंद होतो. आता नक्कीच नवं काही तरी होण्याची एक शक्यता तिथे जन्माला आलेली असते. कुमारांनी बऱ्याच चौकटी पारच मोडून टाकल्या. बाईंनी तेव्हढी नासधुस केली नाही याच उलट मला वाईटंच वाटतं. कुणाला घराण्याला बांधीलच आलापी ऎकायच्या असतील तर आद्य-पुरुषाच्या रेकॉर्डच ऎका. एकच राग जेव्हा गायक वेगवेगळ्या मैफिलीत गातो, तेव्हा प्रत्येक वेळी ती नव-निर्मीती असते हे हिंदुस्थानी गान परंपरेचं वैशिष्ट्य. दोन स्वरांमधलं अवकाश कसं पेलायचं, स्वरांना आकार कसा द्यायचा यावर विचारी गायक जेव्हा चिंतन करतो, तेव्हाच नवं काहीतरी निर्माण होतं. झापडबाज समिक्षकांना देव क्षमा करो!
अगदी भाबडेपणे सांगायचं तर अमोल पालेकर आणि संध्या गोखलेंनी फार पुण्याचं काम केलय. उच्च निर्मितीमुल्य, नेमका फोकस, फापटपसाऱ्याला चाट, दुर्मिळ क्लिप्स, नेमकेपणा आणि सर्वात महत्वाचं म्हणजे सव्वा तास शब्दांपलीकडच्या गाण्याचं तत्वज्ञान आणि ते मांडणारी तत्ववेत्ती!
तरीही...
पालेकरांनी काही गोष्टी करायलाच हव्या होत्या...
बाईंनी त्यांच्या पुस्तकात राग-विचार मांडला आहे. स्वराचा उगम, त्याचं वैशिष्ट, प्राचीन परंपरा इ. बाईंनी थोडं ते इथं सोपं करुन सांगीतलं असतं तर ....
बाईंनी काही भजनं फार सुंदर म्हटली आहेत विशेषतः मीरेची. त्या आर्ततेमागे बाईंचं आत्मा-परमात्मा असं काहीसं तत्व आहे. ते स्वतः बाई सांगत्या तर...
बाईंनी काही वर्कशॉप्स केली होती. त्याचे काही तुकडे फिल्म मधे आहेत. पण या वर्कशॉप क्लीप्स निवांत मिळत्या तर....
बाई कश्या शिकल्या याबद्दल थोडक्यात उल्लेख आलाय. पण त्या शिक्षणावर बाईंनी कसा विचार केला आणि बाई इतरांच्या पन्नास पावलं पुढे कश्या गेल्या कळतं तर...
फिल्म सव्वा तासा ऎवजी अजून मोठी असती तर............

काही लोक समाधानी नसतात हेच खरं. पण ते किती बरंय!

Monday, November 21, 2011

रेषेवरची अक्षरे - स्टार माझा

स्नेहलमुळे यावेळी रेषेवरची अक्षरे स्टार माझा वर चमकलाय! थॅन्क्स स्नेहल
Thanks to Snehal, Reshewarchi Akshare is covered by Star Maza!

http://www.youtube.com/user/starmajha#p/search/0/0k0pisLF3SU