Saturday, December 28, 2013

अनहत स्वगतांचे ढळणारे प्रतिध्वनी


॥ थोडं नंतर॥

रात्री ११ ते सकाळी ९ ही सर्वात वाईट ड्युटी. बरेच लोक ड्युटी आणि वाईट हे समानार्थी शब्दच समजतात. रिझवान सिद्दीकीनं घड्याळाकडं हताशपणे बघितलं. बरेच लोक घड्याळ आणि हताशपणा यांनाही समानार्थी शब्द समजतात. घड्याळाचा काटा फकाटपणे हात पसरवून हॉ... करत गेला कित्येक वेळ पावणेतीनचीच वेळ दाखवत होता. खास पोलीस स्टेशनातच वाजु शकतो तसा अश्या भलत्यावेळी रिझवान समोरचा फोन खणखणला.

"सर, मॉलसिटी बीट मधून जमाल बोलतोय" विलक्षण उत्तेजित आवाजात जमाल कमालीचा भरभर बोलत होता "इथे अल-बुर्जच्या तीसाव्या मजल्यावरुन एक बाई पडलीए म्हणजे तिला फेकलय असा एका बाईचा फोन आला होता म्हणजे तिनंच फेकलय म्हणे"

"जमाल, बाई पडलीए की फेकलीए? आणि मग ती फोन कसा करेल?" रिझवान आवाजातली उत्सुकता दाबत म्हणाला. भिंतीवरची दुबईच्या राजाची तस्वीर त्याच्याकडे बघून उगाच दाढीत हसली.

"सर" जमालच्या फुफ्फुसात आता पुरेशी हवा जमली होती "अल-बुर्जच्या तीसाव्या मजल्यावरुन आपण एका बाईला ढकललं असा सांगणारा एका बाईचा फोन आला होता. तिला तिथंच थांबायला सांगून मी तुम्हाला फोन केला. बीट वर मी आत्ता एकटाच आहे. तुम्हाला येताना हवालदार आणावे लागतील"

॥खुप आधी॥

पनामीनं खुप विचार केला. तिचे बाबाही खुप विचार करायचे आणि मग ते पुट्कन मरुन गेले. विचार केल्यानं कुणी मरत नाही. ते विचार करताना सतत सिगरेट ओढायचे आणि इतना निकोटीन आपको बिमार...बहोत बिमार बना सकता है याचा प्रत्यय येऊन ऎन चाळीशीत खलास झाले. "साला, हातातला अंगार दिसतो सगळ्यांना. इथला.." कधी डोक्यावर तर कधी छातीवर हात आपटत ते म्हणायचे "..इथला अंगार कुणाला दिसत नाही". ते बहुदा डाव्या विचारसरणीचे असावेत म्हणजे सतत उद्ध्वस्त, संतप्त वगैरे दिसायचे. आपल्या संतापाचं प्रतिक म्ह्णून त्यांनी त्यांच्या लाडक्या पनामा सिगरेटीवरुन मुलीचं नाव पनामी ठेवलं होतं.

पनामीनं आईकडे बघितलं आणि परत विचार केला "आई...दुबईला जाऊन येईन म्हणते" हुश्य..हे सोपं होतं..

"दुबई? कश्यासाठी? अगं असं एकट्या मुलीनं भलभल्त्या ठिकाणी नाही गं हिंडु" डाव्याची वामांगी, दोन नाही म्हणजे एक हो, या हिशोबाने उजव्यांसारखे विचार मांडु शकते. डावं सहज नसतं...

"आई, संपूर्ण छत्तीस वर्षाच्या बाईला कुणीही मुलगी म्हणत नाही" पनामीनं आवाजतलं ईरिटेशन कह्यात ठेवून उत्तर दिलं "आणि बाकीच्या ’मुली’ आहेत माझ्या सोबत"

डाव्याच्या वामांगीच्या आवाजात शंका कमी आणि अविश्वास जास्त होता "म्हणजे ती बाया बाया मिळून जातात ती ट्रीप का? सगळ्या बाया मिळून भोंडला खेळतात म्हणे ट्रीपमधे. जमणारै का तुला?"

॥ खुप आधी आणि थोडं नंतरच्या दरम्यान ॥

स्नेहलताला अमानुष छान वाटलं. आनंदी आनं..दगडे जिक्डे तिक्डे चोहीक्डे...मनात बंडु फाकडे..सांगेन मी??? सगळीकडे!!! अय्या अय्या अय्या.....तिनं गिर्र्कन गिरकी घेतली. नाच करत गाणं म्हणणं हा ठराविक लोकांचा मक्ता असतो. स्नेहलता ठराविक लोकांमध्ये मोडत नसते. त्यामुळे स्नेहलता अनुक्रमे गाण्याचे शब्द विसरली, ’क्डे’ च्या कोमल ’ध’ वर घसरली आणि शेवटच्या उद्गारवाचकावर सबंध निसटली. रमोलानं आत्मविश्वासानं तिला सावरलं. रमोला मोठ्या कंपनीत मोठ्या पदावर असल्याने ती प्रत्येक गोष्ट आत्मविश्वासानेच करते.

"केअरफुल डार्लिंग" रमोला तलम नाईटगाऊनचा बंद आवळत म्हणाली " आपल्याला अजून खुप बोलायचं आहे. आत्ताच धडपडु नकोस. चल, आपण या मुलींना उठवु या"

मुलींना बोलायला खुप आवडतं असं रमोला नेहमी म्हणते. मुली ऑफीस, शाळा, कॉलेज, हॉटेल सर्वत्र, सकाळ, दुपार, रात्र कोण्याही प्रहरी, प्रत्यक्ष, फोनवर, व्हॉट्साप कश्याही बोलु शकतात. बोललं की मनात मळभ राहात नाही असं संयुक्ता म्हणते. ती टीचरजी असल्यानं तिला सगळे सुविचार माहीत असतात. खुप बोलल्यानं खापराचं थोबाड असतं तर फुटलं असतं असं पनामीची आई म्हणते. पण त्यांना सगळीकडे प्रश्नच दिसतात असंही रमोला म्हणते.

’बोलायला हवं..’ स्नेहलताला मनापासून वाटलं ’पण इतक्या भलत्यावेळी सयाबायांना उठवावं का? त्यांची धड झोप ही झाली नसेल... थोर जागरण आणि दारु यांचा मेंदुवर समान परिणाम होतो असं शास्त्रज्ञ म्हणतात. दारु पिवून लोक पोटातलं भडाभडा ओकतात. झोप न झाली तर पित्त वाढूनही लोक ओकतात. दारु पिवून लोक मनातलं वचावचा बोलतात. मग झोप न झाली तर लोक बडबड बोलतील? बोलतील? मग काय... आनंदी आनं...दगडे’
पेंगुळलेल्या डोळ्यांनी पनामी खुर्चीत बसली. "रमो" पनामीला तक्रारीचा सुर वारश्या हक्कात मिळाल्या असल्याने ’ती’ विशिष्ट धार तिच्याकडे उपजतच होती " या ऎशी वातावरणात तू मला चळवळीची कामं सोडून कशाला बोलावलस?"

पेंगुळलेल्या डोळ्यांनी संयुक्ता खुर्चीत बसली. "समजतय का तुला रमोला, सहाव्या वेतन आयोगावर जाऊ नकोस पण असं तुझ्यासारखं मला दुबईफिबईला येणं परवडत नाही. त्यात दिवसभर आम्ही तोंड, स्वतःचं आणि पर्शीचं, उघडं टाकून या मॉलातून त्या मॉलात हिंडतोय. पायाचे तुकडे शिवून जरा पडले की आली ही बया उठवायला. करा आता चर्चा आमच्या झोपेच्या मढ्यावर..."

"मला लग्नाविषयी काही बोलायचय" पडेल सपक आवाजात स्नेहलता म्हणाली.

कु. पनामी, ३६, स्वच्छ जागी झाली. बुर्ज्वा विषयावर बुर्ज्वा बाईशी बोलायचं? मज्जा! तत्व, विचारसरणी घेऊन ध्येयाने प्रेरित संभाषण!!

कु. संयुक्ता, ३७, स्वच्छ जागी झाली. ’रेशीमगाठी..’ तिनं मनाशीच गुणगुणुन बघितलं.

कु. रमोला, ३६, स्वच्छ जागी होतीच. तिला वाटलं आपल्यालाही काही तरी ठामपणे वाटायला हवं. तिनं ठाम या शब्दाकडे तीव्रपणे बघायला सुरुवात केली. तिनं सगळ्यांसाठी दारुचे मठ्ठं ग्लास भरले. ठाम=इन्वर्स ऑफ मठ्ठ!

स्नेहलतानं दीर्घ श्वास घेतला. असं केल्यानं आतड्यापासून जठरापर्यंत, मेंदु पासून बिंदु पर्यंत, विचारापासून विकारापर्यंत सारं स्वच्छ होतं असं योगीबाबा म्हणतात.

"मला लग्नाविषयी काही बोलायचय" स्नेहलतानं सोडलेलं वाक्य तिथूनच उचललं "तुमची लग्नाची वय..." तिला कसं विचारावं तेच कळेना मग अलकाछाप कुबल कळवळ्यानं तिनं विचारलं "का? का नाही केली लग्न तुम्ही? शिकलेल्या आहात, सुरुप आहात, कमावत्याही आहात. मग का?"

रमोलानं आत्मविश्वासानं दारुचा कडुशार मोठा घोट घेऊन सुरुवात केली " गरज काय? माझ्याकडे घर आहे, गाडी आहे, शेवाळतील येव्हढे पैसे आहेत, मला कुण्याच्या बापाची भिती वाटत नाही, तर मग नवरा कश्याला हवा? मला हवं तेव्हा मी येते-जाते, कामासाठी-मजेसाठी परदेशात जाते, मला हवे ते कपडे घालते, वाटलं तर हॉटेलात खाते. असलं भारी स्वातंत्र्य निवळ लग्नाच्या मोहापाई घालवु म्हणतेस? मला मुलं, त्यांचे हागु-मुतु, त्यांचे वास काही काही आवडत नाही. माझ्यात ते नाहीच. मग डार्लिंग, लग्नाचा प्रश्न येतोच कुठे?"

"आणि सेक्स?" स्नेहलतानं लाजत विचारलं "बंडु म्हणतो, पहीली भूक पोटाची, दुसरी भूक शरीराची आणि तिसरी भूक मेंदुची असा काहीतरी पिरॅमिड असतो म्हणे. सगळ्या भुका नाही भागल्या तर माणूस बावचळतो"

स्नेहलताच्या गालावर हलकेच ओठ टेकवत रमोला म्हणाली "स्नेह डार्लिंग, सेक्ससाठी लग्न नाही करावं लागत. शीट कॅन हॅपन् युअर वे इफ य़ु हॅव मनी. नो लाईज, मलाही भूक लागते, माझ्याही आत काही तरी तट्तट तुटतं पण म्हणून लग्न? एखाद्या रात्रीपुरतं हवं तसं, हवं तेव्हढं, हवं त्याच्याकडून सुख मिळतं बाजारात मग उगाच इच्छा नसतानाचे बलात्कार कश्याला सहन करा? "

"अय्या, आणि हा बंडु कोण?" संयुक्ता अजूनही पहीला धक्का पचवायच्या प्रयत्नात होती.

"आनं...दी आनं..दगडे" स्नेहलतानं यावेळी सुर पक्का लावला होता "स्नेहलता-बंडु-फाकडे, बंडु- स्नेहलता....एक तेरा नाम...बंडु, बंडुराव, बंडोपंत...."


न-गायक माणुस खुप आनंदात किंवा दुःखात गाणं म्हणतो. न-गायक माणुस खुप दारु प्याली की गाणं म्हणतो. अश्या रितीने खुप आनंद किंवा दुःख = दारु. आदीम कोड्यांची उत्तरं काहीवेळा अशक्य सोपी असतात. समुद्र मंथन म्हणजे निव्वळ दंतकथा.
"अय्या, अय्या, अय्या" संयुक्ता कानावर हात ठेवून किंचाळली "कुठून येते अशी उर्जा, अशी स्वप्ने अन अशी सृजा? सनई आणि नाशिक बाजा, घोड्यावरती बंडु राजा"

"बंड्य़ा होईल हवल्या राजा आणि स्नेहलता काय शोषित प्रजा?" पनामीनं पुढली कविता रचली. वैताग हा डाव्याच्या मुलीचा स्थायी भाव असतो? दारु=कविता देखिल?

"मला समाज घडवायचाय" पनामीच्या वाक्यावर सगळेच दचकले "छोटी नाती, त्यांचे छोटे प्रश्न, खोट्या प्रतिष्ठांच्या कल्पना...मला काहीच नकोय. मला चळवळीपुढे असल्या गोष्टी कःपदार्थ वाटतात"

स्नेहलतानं क.पु. वाळेसरांचं स्मरण केलं. वाळेसरांना लाह्या फुटाव्यात तशी सुभाषितं फुटायची. ’गुंतलेल्या तंतवांतून नात्यांची रेशीमगाठ बांधणं म्हणजे लग्न, जीवनाच्या वाळवंटात शरीराचा दाह मिटवणारा अमृतकुंभ म्हणजे लग्न, समाजमनात नात्यांना प्रतिष्ठेचं कोंदण म्हणजे लग्न. ’ आणि पनामी काही तरी कः म्हणतेय...


संयुक्ताचं शर्टची कॉलर चावत "मला लग्न आवडतं" असं कन्फेशनसारखं वाक्य ऎकल्यावर स्नेहलताला जर बरं वाटलं "पण काय आहे नां की ते झालंच नाही. आणि आता इतका उशीर झालाय नां की उगाच त्याची अडचण नको."

सोप्प कधी कधी इतकं सोप्पं असतं की ते संपलं तरी कळत नाही.

खुप आनंद किंवा दुःख = दारु = कविता राऊंड ३.

"पण ते जाऊ दे, तू का लग्न करणार ते सांग" रमोलानं रास्त प्रश्न केला. प्रचलित कल्पनांना आव्हानं दिलं की त्यांचं बाळबोधपण शहारुन जातं असा तिचा अनुभव होता. थंडी, शहारा...नकोच ते. गणित हा नालायक विषय असतो.

"मला खरं तर कंटाळा आलाय" स्नेहलतानं मवाळ आवाजात सांगीतलं "मला असं वाटतं कुणीतरी आपली काळजी घ्यावी. दिवसाच्या शेवटी कसलेही आडपडदे न ठेवता मनात येईल ते कुणाशी तरी बोलता आलं पाहीजे. कधी तरी स्वयंपाक चुकला पाहीजे, त्यावरुन भांडण व्हायला पाहीजेत. कधी तरी भोचक कुचाळक्या करता यायला पाहीजेत आणि शेजारणीच्या नवऱ्यावर लाईन मारता यायला पाहीजे. त्यावरुन जळजळ होऊन अबोला व्हायला पाहीजे. नवऱ्याच्या घामट शर्टाची सवय व्हायला पाहीजे आणि त्याला पलंगावर हुकुमी पेटवण्याची कळही सापडायला पाहीजे. खुप खुप चुकून परत बरोबर होता यायला पाहीजे. मला नां, खरंच खुप कंटाळा आलाय. मला नां आता लग्नच करायचय. मला नां कुणाची तरी सवय लावून घ्यायचीय"

"लग्न करायला पाहीजे" संयुक्तानं रडक्या आवाजात म्हणाली. तिसरा ग्लास बोलु लागला "दळण आणणं, स्कुटीला कीक मारणं ही काय बाईनी करायची कामं आहेत? घरात एक पाल किंवा एक झुरळ असतं कधी कधी. रात्रभर एक कोपरा धरुन, हातातला पेपर सज्ज धरुन बघत बसावं लागतं त्यांच्याकडे. हलकट साले, झोकांडुन डोळा लागला की चुपचाप चालले जातात. एक नवरा असता तर संकटांना असं तोंड द्यावं लागलं नसतं कधी. झालंच तर बॅन्केचं पासबुक, गृहपाठाच्या वह्यांचे गठ्ठे आहेतच हमाल कामाला."

जांभई, पाणीपुरी, सर्दी, सेक्स आणि रडणं हे दुसऱ्याचं बघून स्वतःही लगेच करण्याची इच्छा होते.

संयुक्ता पाठोपाठ रमोलाला फुसफुसायला झालं. तिसरा ग्लास बोलु लागला " एक सुदृढ, निरोगी, मॅचोमॅन चालला असता, जरासा उद्धट आणि बेफिकीर. घरी-दारी, ऑफीसात सगळीकडे गुळगुळीत पुरुष भेटतात, कायम माझ्या दिसण्याच्या, पोझीशनच्या, पैशाच्या, अधिकाराच्या दबावाखाली पिचलेले, मस्त माज वाटतो की काय जिरवतो साल्यांची आपण, कित्येक पिढ्यांचा बदला घेतल्यासारखं... पण कुणी तरी ज्याला या कशाचीच पर्वा नाही आणि माझ्यावर, कोणत्याही फुलोऱ्याशिवाय निव्वळ माझ्यावर, मनसोक्त प्रेम करणारा कुणी भेटता तर कदाचित लग्नाबद्दल विचार केलाही असता. काही निर्णयांचं भयंकर ओझं त्याच्यावरही टाकलं असतं. टॉपचा एकटेपणा कदाचित त्याच्यासोबत वाटूनही घेता आला असता. पण त्या सोबत अजूनही काही वाटून घ्यावं लागलं असतं. आय ऍम निअरली व्हर्जिन, यु नो आणि मग त्याच्या सोबत पलंगही वाटून घ्यावा लागला असता, ही कुड टच माय बेअर स्कीन....ओप्स. माझा सोनेरी कडांचा कॉफी-मग कधी त्यानेही वापरला असता. माझा टॉवेल, माझं बाथरुम, माझा रिमोट...ओ माय गॉड, हे किती भयंकर, किती अस्वच्छ आहे!! सारं निव्वळ एका हव्यासापाई वाटून घ्यायचं"

"वाटून घेण्याच्या गणितात तुझा स्थिरांक पुरुष आहे बये" पनामीनं लाल झालेलं नाक चोळत तिच्या तिसऱ्या ग्लासाला बोलकं केलं " माझं ऎक, बाईला बाई किंवा बाप्याला बाप्या जेव्हढं उमजुन घेऊ शकतो तेव्हढं ते एकमेकांना नाही समजु शकत. पुरुषाचा स्पर्श मलाही परकाच वाटतो, त्यांचे गंध, त्यांचे श्वास, त्यांची शक्ती आणि पराभुतता, त्यांचं मोठेपण आणि पोरपण, मी कश्याशीच स्वतःला जोडु नाही शकत. एक सखी हवी आयुष्यात, आतलं-बाहेरचं बोलण्यासाठी, सरळ किंवा गाठीची गणितं सोडवण्यासाठी, सकाळच्या चहासोबत चर्चेसाठी आणि संध्याकाळी गळ्यात गळे घालून उनाडण्यासाठी. सखीच हवी निःसंकोच पलंग वाटून घेण्यासाठी किंवा श्रमाची वाटणी करण्यासाठी. सखीच हवी सममित शरीराची, अशीच वळणं आणि अश्याच रेषा असणारी, अगदी तुझ्या-माझ्या सारखी. ब्लडी हेल स्नेहलता, डावा हात ढुंगणावर ठेवून तुला सलाम. सलाम मला माझीच ओळख करुन दिल्याबद्दल, सलाम साचलेल्या पाण्याचा तळ ढ्वळुन काढल्याबद्दल "

दारु पिवून लोक घाऊक प्रमाणार भावूकही होतात. पनामीनं संयुक्ताच्या ओठांवर आपले ओठ घट्ट मिटले. ऊक्ती कृतीत आणणं हा चळवळीचा एक भागच असतो.
"बास्टर्ड..." स्नेहलताचं बकोट धरुन संयुक्तानं तिला गॅलरीच्या कठड्यावर ओणवी पाडली "तुझ्या मुळे झालं हे सगळं. आय वॉज ऑलमोस्ट रेप्ड"


त्या नंतर स्वस्त करमणुकीच्या सिनेमात ज्या पद्धतीचे अंगविक्षेपी विनोद होतात ते सारं तिथं घडलं, उदा. संयुक्तानं पनामीच्या बोटात गुच्चा हाणला, रमोलानं धडपडत दारुची बाटली महागडया गालीचावर सांडवली, पनामी सोफ्याच्या गुबगुबीत हातात हात अडकुन तोंडावर पडली, संयुक्तानं काचेच्या टेबलावर रमोलाला आदळवुन बसवली. इ.इ.

झोकांड्या खात रमोला ओरडली "स्नेह, यू कान्ट स्ट्रीप अस ऑफ आर डीझायर्स जस्ट लाईक धीस."

"चळवळीत गद्दाराला थारा नाही" पनामीचा आवाज हा तिथे असणाऱ्या कुणाहीपेक्षा वरचाच असतो. शिवाय कधी असंबद्ध घोषणा देणं हा ही चळवळीचाच अविभाज्य भाग असतो.

"ढकलं मेलीला" गाणं फिरुन समेवर यावं तसं जवळ जवळ एका सुरात रमोला आणि पनामी ओरडल्या. डावे आणि उजवे शेवटी एकत्र असे येतात. ’वर्तुळ पुर्ण होणे’चा हा उगम.

संयुक्तानं दचकुन हात सोडला की तिनं स्नेहलताला ढकलुन दिलं हे महत्वाचं नाही. शेवटी परिणाम महत्वाचा.

किंचीत भानावर आल्यावर संयुक्तानं फोन लावला "पोलीस..."

॥ आणि आत्ता अर्थात थोडं नंतरच्या नंतर ॥

जमालनं निराशेनं मान हलवली. त्याला कुठेही कोणतीही बॉडी सापडली नव्हती.
रिझवान सिद्दीकीनंही निराशेनं मान हलवली. त्याला हॉटेलमधे, विमान कंपनीत, ईमिग्रेशनमधे कुठेही स्नेहलता नावाची नोंद सापडत नव्हती.

पनामी, संयुक्ता आणि रमोलानं विमानतळावर सगळे सोपस्कार पार पाडले. "आता पुढच्यावेळी बाया आणि नेतृत्वगुण असा विषय घेऊ चर्चेला" स्नेहलतानं तिघींच्या मधे बसत सांगीतलं. त्या तिघीजणी चौथीला घेऊन परत भुर्रर उडाल्या.

Sunday, December 8, 2013

मराठी कथेचं कृष्णविवर आणि परिघावरचा वाचक

निमित्त- लोकसत्तेमध्ये आलेला रेखा इनामदार-साने (कथा आक्रसते) आणि राजन खान (कथा टिकून राहील...) यांचा मराठी कथेबद्दलचा उहापोह

सर्वसाधारणपणे आपल्याकडे वाङमयीन चर्चेचा एक बाज असतो; कधी आपण शैलीची चर्चा करतो, कधी ग्रामीण-शहरी-दलित-महिला अश्या वर्गीकरणात रमतो, कधी रवीकिरण-दुर्बोध-नव इ. शब्दछलात गुंततो तर क्वचित अभ्यासु लेखक असलाच तर ऍरिस्टॉटल, जंग, फ्राऊ, भरतमुनी यांच्या चष्म्यातून आपण आपली पुस्तकं पाहातो. समिक्षेसाठी तटस्थता आणि अभ्यास आवश्यक आहेच पण तटस्थता म्हणजे कोरडेपणा नाही. लेखन प्रक्रियेत जवळ जवळ शुन्य सहभाग असणाऱ्या वाचकाचा वाचण्याच्या क्रियेत मात्र १००% सहभाग असतो. मग मराठी कथा-कविता-कादंबरी इ. च्या स्थित्यंतराचा अभ्यास करताना वाचकाच्या भुमिकेचा विचार करायला हरकत नसावी. वाचणाऱ्यांच्या जगात पडलेल्या फरकाचा विशेषतः कथेवर कसा परिणाम झाला असावा याचं हे अनुमान.

वाचणाऱ्यांचे मी माझ्यासोईसाठी दोन गट पाडतो; नवशिक्षीत आणि सुशिक्षीत.

सुशिक्षीत- दोन पिढ्यांहून जास्त साक्षर असणारी कुटूंब आणि वाचन म्हणजे वर्तमानपत्र आणि पाठ्यपुस्तक या पलीकडंच जग.

नवशिक्षीत - दोन किंवा निव्वळ पहीलीच पिढी साक्षर असणारी कुटूंब आणि वाचन म्हणजे वर्तमानपत्र आणि पाठ्यपुस्तक या पलीकडंच जग.

शिवाय आपण इथे वाचणाऱ्या लोकांबद्दलच बोलतोय. न वाचणारे निरक्षर किंवा रानटी असतात(च) असं नाही.

हे असं का? सांख्यिकीच्या भाषेत सांगायचं तर, माझ्या मते हे दोन क्लस्टर आहेत आणि त्यांचे पॅटर्न्स निराळे आहेत. म्हणून व्याख्यांचा हा उपद्व्याप.

॥सुशिक्षीत॥

या वर्गातही परत शिरोडकर तर ते जीए अशी रेंज आहेच पण आवडींची सरासरी घेऊन पुढील विधाने मी करत आहे. वाचनाची आवड असणारा, किमानपक्षी चांगले लेखक/ चांगली पुस्तकं यांची नोंद ठेवून असणारा हा वर्ग आहे! या वर्गाला वाचनाची एक बरी अशी बेसलाईन आहे. तरीही हा वर्ग कथेपासून दुरावतो आहे. हा एक गंभीर प्रश्न आहे. कोषातले लेखकराव आणि गोंधळलेले प्रकाशक यांना या प्रश्नाची सर्वंगोल अशी कितपत जाण आहे याची कल्पना नाही.

माझ्या मते या दुरावण्यामागे irrelevance आणि globalization अशी दोन मुख्य कारणं आहेत. इथे एक लक्ष्यात घ्यायला हवं की मराठी कविता जशी स्वकेंद्रीत आणि (म्हणून?) दुर्बोध होत गेली (म्हणे) आणि त्यामुळे वाचकापासून दूर होत गेली, तसं कथेच्या बाबतीत झालेलं नाही. कथा वाचकाच्या दृष्टीने irrelevant होत गेली आहे दुर्बोध नव्हे. कथेचा रिलेव्हन्स हा अनेक पातळ्यांवर असु शकतो, वास्तव, जगण्याची मुल्य, समाजव्यवस्था, समाजकारण, राजकारण, व्यवसाय, तंत्रज्ञान इ. इ. मुळात या आणि अश्या अनेक गोष्टी ज्यांना आपण समाजाची एका अर्थाने ईको-सिस्टीम म्हणू शकतो ती प्रचंड वेगाने बदलत आहे. हा बदल आणि वेग मराठी कथेला पुर्णपणे नवा आहे. या बदलाला तोलु शकेल असे सशक्त लेखक मराठीत आहेत कुठे? जगण्याचे वास्तव अनेक पातळ्यांवर बदलत असताना कथेचा पट मात्र अजूनही पारंपारिकच आहे. कल्पनाशक्ती ताणून लिहीलेल्या फॅन्टसी हास्यास्पद वाटू लागल्याहेत. विज्ञानकथांमधलं विज्ञान कमालीचं तुटपुंजं ठरु लागलय. सामाजिक पार्श्वभुमीच्या कथांना जाती-जमातीचे धमकीबाज वास्तव जोडलं जातय. भयकथा, रहस्यकथा हा प्रकार तर जवळ जवळ संपलाच आहे. या परिस्थितीत वाचकानं काय करावं? याचं उत्तर काही प्रमाणात ग्लोबलायझेशन मधे दडलेलं आहे. सुशिक्षीत वाचकाला मराठीत जो डिस्कनेक्ट जाणवतोय तो जागतिक वाङमय काही प्रमाणात भरुन काढत आहे. एव्हढं नाही तर जागतिक वाङमयात जे प्रयोग सुरु असतात, जे विषय हाताळले जाताहेत त्याच्याशी हा वाचक जास्त चांगल्या पद्धतीने स्वतःला जोडु पाहातो आहे. हा बदल मराठी कथेचं रिकामं झालेलं जग व्यापु पाहातो आहे.

या वाचक वर्गाला सद्य स्थितीत परत मराठी कथेला जोडण्याच्या दोन संधी होत. एक म्हणजे जागतिक वाङमय रुपांतरीत करुन मराठीत आणणे. नवशिक्षीत वर्गालाही एक नवं दालन यामुळे उपलब्ध होईल. इंग्रजी किंवा इतर भाषांचं अज्ञान हा मुख्य अडथळा यामुळे पार होईल. पण यात प्रकाशकांची आर्थिक गणितं कशी सुटतील याची कल्पना करणं कठीण आहे. दुसरी संधी होती मराठी ब्लॉग्स. ’होती’ म्हणण्याचं कारण म्हणजे एक आशादायक सुरुवातीनंतर या माध्यमाची दिशाच हरवली आहे. तो एक स्वतंत्र लेखाचा विषय आहे.

 ॥नवशिक्षीत॥

सुशिक्षीत वाचकवर्गाला असणारी वाचनाची परंपरा दुर्दैवाने या वर्गाला नाही आणि त्यासाठी लागणारी ईको-सिस्टीमही नाही. भाषेच्या पदवी, पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात पुर्वी घरातलं कुणी नं कुणी असायचं, त्यांना अभ्यासक्रमात चांगली पुस्तकं असायची आणि त्या निमित्तानं घरात चांगल्या लेखकाचा/पुस्तकाचा प्रवेश व्हायचा. आज मराठी पदवी, पदव्युत्तर अभ्यासक्रम मरणपंथाला लागला आहे. शिक्षणक्षेत्रातल्या अत्यंत मर्यादित नौकरीच्या संधी आणि सरकारी/सामाजिक अनास्था यामुळे पुढच्या १० वर्षात हे अभ्यासक्रम बंद पडले तर नवल नसावं. मराठी पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात राजकीय वशिल्याने लागलेल्या अत्यंत सुमार पुस्तकातून वाचनाची कसली आवड जोपासली जाणार? जाती-पातींची घाणेरडी गणितं, प्रादेशिकवाद आणि शिक्षकांचा दर्जा या सगळ्यांचं प्रतिबिंब मराठी पदव्युत्तर अभ्यासक्रमात स्पष्ट दिसु शकतं. वाचन संस्कृतीच्या जोपासनेला कीड लागली आहे ती अशी. या बिंदुपासून सुरु होणारी कीड पुढच्या पिढीच्या वाचनाचा दर्जा खाऊन टाकत आहे. इथे परत एकदा नवशिक्षीतची जी व्याख्या योजलेली आहे ती बघणं गरजेचं आहे. या वर्गाला वाचनाची मर्यादित परंपरा लाभलेली आहे. त्यामुळे एका पिढीचं होणारं नुकसान हे ताबडतोब पुढच्या पिढीमधे परिवर्तित होताना दिसतं.

नवशिक्षीत वर्गासाठी व्यवस्थेचं बाजारिकरण आणि मनोरंजनाच्या इतर साधनांची रेलचेल हा वाचन संस्कृतीवर झालेला दुसरा महत्वपुर्ण आघात. हातांच्या बोटांवर उपलब्ध असणारी इंटरनेटाधारीत मनोरंजनाची स्वस्त आणि चमकदार दुनिया, विकी-पिडीत ज्ञानाची छोटीशी तय्यार गोळी यापुढे संथ लयीतली मराठी कथा मागे पडत आहे.

शहरामधे तितकीशी न जाणवणारी जाती समिकरणांची धग गावाकडे अगदी वाचक संस्कृतीत देखील जाणवते. लेखकाचे आडनाव बघून पुस्तक घेण्याची एक नवीच प्रथा, विशेषतः ग्रंथालयांमधे सुरु झालेला दिसते.

 

मराठी कथेपासून दूर जाणारे हे दोन्ही वाचक मग नक्की काय वाचताहेत? सुशिक्षित वाचक वर्ग मोठ्या प्रमाणावर आत्म/चरित्र, प्रवासवर्णन, भाषांतरीत इ. वाचतो आहे. प्रदर्शनांमधून अजूनही तो जुन्याच लेखकांची जुनीच पुस्तक विकत घेत आहे. तर नवशिक्षीत वाचक सेल्फहेल्प, धार्मिक इ. पुस्तकांकडे वळला आहे.

गेल्या कित्येक वर्षांत मी कुणालाही नाटक विकत घेताना बघितलेलं नाही. कविता बहुदा स्वखर्चाने (अर्थात कवीच्या) आणि स्वखुशीने (अर्थात कवीच्या) छापलेल्या असल्याने कवी मंडळींना कवितासंग्रहाच्या खपाशी फारसं सोयरसुतक नसतं. प्रसिद्ध कवींच्या कविताही वर्षानुवर्ष उचलल्या जात नाहीत. त्यातल्या त्यात कादंबरीचे दिवस बरे आहेत पण दणकट अशी कादंबरी पाच-सात वर्षात एखादीच येते हेही वास्तव.

Tuesday, July 2, 2013

मुलीचे दत्तक विधान

॥ विधान १॥

ऋतुपर्ण झाडांच्या पानांमध्येच असतो पाऊस. निमित्तांचे ओलावे घेऊन गंधमग्न धारा झरझर झरतात तेव्हा झाडांचे डोळे झिम्मड होतात. पापण्या बनून पानेही समंजसपणे पावसाळ्यात आतला पाऊस मिसळून टाकतात. एका स्वरावलीवर हलकेच दुसरी स्वरावली चढवावी आणि आत्मसमर्पणाला लिरिकल सुसाईडची नवी परिणामे द्यावी तसे झाडांचे वागणे. नैमित्तिक बांधिलकी पल्याड जाऊन जंगल न्याहाळावे तर झाडे कलमही होतात अंगाखांद्यावर. आपल्या बाहेर जंगल असते आणि आता आतही. पण झाडांसारखे निश्चल नार्सिस्ट उभे ठाकू शकत नाही आपण अनंत काळ. तळपायावरचा तीळ भोवऱ्यात गरगरण्याआधी मला या जंगलातून निर्वासित व्हायचं असतं.

मुलींनो, आपली ओळख नेमकी तिथली...

माझ्या हाडांच्या प्रस्तरावरचे सारे संदर्भ पानांमधून झुळझुळणाऱ्या आदी संगीताचे, आकाशी मौनाच्या भाषेचे, नदीच्या निळसर अवतरणाचे. पण किती अनोळखी तुमच्या जगतातील अर्वाचिन लिपी ... शब्द शब्द अब्द अर्थ, प्रकांड विरामचिन्हे अन शुन्य निरर्थ. अंब, हाताला धरुन धान्याच्या राशीत रेखविलीस मुळाक्षरे, उरफाट्या गणितांची पाखरे, साक्षर माझे दिवस-साक्षर माझ्या रात्री.

संथपणे कागदासारखे निरक्षर माझे अर्थ शब्दसंभ्रमात साकाळत गेले.

गुणसुत्रांच्या विस्ताराची कोण ही मायावी रित. एक गुंफण उकलली की ललाटरेघांची नक्षी बदलते. एक गुंफण उकलली की ब्र-भाष्य बदलते. मिस्रच्या पिरॅमिडमध्ये सावल्यांना पुरण्याचा प्राचीन अघोर ठाऊक आहे तुम्हाला? माझ्या कवितेतील संदिग्धता मात्र मी कुणालाच आंदण देऊ शकत नाही.

प्रल्हाद मुहुर्तावर मला ऋतुपर्ण झाडांचे जंगल आठवते आणि आठवतो मायबायांनों तुम्ही भेटण्या आधीचा स्वतःचाच चेहरा. आठवत राहातात झाडांच्या अखंड लिरिकल सुसाईड आणि निर्वासित पक्ष्यांनी पुसून टाकलेल्या पाऊलखुणा. इथून परतणे नाही..आता...तिथे परतणे नाही.

समजुतदारपणे मी जुन्या ऋतुंचे एक वतन तुमच्या नावे करुन टाकतो

"तुझे हात हाती घेऊन पुन्हा मी इथे आलो तर

सारे आरसे तय्यार.

चल ओढ त्यावर कापड

आणि मी जमिनीवर गुडघे टेकून

देईन कन्फेशन"


॥विधान २॥

मुली, तुझ्या नात्यांची बांधणी करताना स्वतःच्या कोसळण्याच्या शक्यतांची गणिते मी मांडु शकत नाही. भातुकलीच्या खेळात जिथे प्रौढत्वाची बीजे अनावरपणे रुजवली जातात, तिथे तू चिमखड्या बाहुलीची भुमिका हक्काने मागून घेतलीस आणि मी तुझ्या दत्तक बापाची. शब्ददुष्ट नोंदींपलीकडे पाऊल ठेवताना, क्षणभर काचेच्या तंतूंची त्रैराशिके थरथरली खरी पण नात्याच्या कवळेपणाची भुल मलाही पडलीच.


मुलीचे सारेच निराळे...

तिला ओळखता येतात सात रंगापल्याडच्या असंख्य शक्यता

अन वाचता येतात शब्द-सळसळीमागच्या अत्यर्क घडामोडी.

गाणे आले नाही तरी चुकत नाही तिचे तालाचे गणित.

मुलीचे तसेही निराळेच...

तिच्या दत्तकपणाला वयाचे बंधन नाही.

आणि तिला कच्च्या आभाळाचा एखादा तुकडाही पुरेसा असतो नात्यातली संदिग्धता टेकवण्यापुरता.

जोकास्टीयन ब्रोशच्या बागा कधीच उद्धवस्त झाल्या असतात.

मुली, डोळ्यांच्या नितळ डोहांमध्ये पापमुक्तीच्या प्रार्थना आणि तळहातावर आपल्या हस्तरेषांचे प्रत्यारोपण करता येऊ शकते तिथेच आपल्या दत्तकपणाच्या खुणा शोध.


Saturday, May 11, 2013

आईने के उस पार...

तसं बघितलं तर मला चरित्र, आत्मचरित्र इ. प्रकार फारसा आवडत नाही. ज्या वयात पुस्तकं वाचायला सुरुवात केली त्या वयात पुस्तकात सतत काही तरी घडलं पाहीजे असं वाटणं फार नैसर्गिक होतं. त्यामुळे आत्मचरित्रांचा संथ आणि पसरट पसारा तेव्हा नाही आवडला तो नाहीच आवडला. पण गंमत म्हणजे गंभीरपणे वाचायला सुरुवात केल्यावर वाचलेल्या पहील्या दोन-तीन पुस्तकात गाडगीळांची ’दुर्दम्य’ होती. पण हा अपवाद. त्या नंतर किती तरी वर्ष या प्रकाराच्या वाटेला मी कधी गेलो नाही. नाही म्हणायला लोकवाङमयची आणि तशीच रुपडं असणारी इतर प्रकाशनांची डार्वीन, मेरी क्युरी, युरी गागारीन वगैरे शास्त्रज्ञ तत्सम मंडळींच्या पुस्तकांचा फडशा पाडणं सुरु होतं पण त्यांना नेमकं चरित्र म्हणता येईल का ही एक शंकाच. मग एका उन्हाळ्याच्या सुटीत, कदाचित सातवीच्या उन्हाळ्याच्या सुटीत, गंभीरपणे चरित्र वाचण्याचं फर्मान निघालं. गाढव वयात गाढव विचार असतात (असं थोड्या थोड्या वर्षांनी मागं वळून पाहीलं की परत परत वाटतं हा एक वेगळा विषय!). गांधी, आंबेडकर इ मंडळी कुठल्याही विशिष्ट कारणाशिवाय शत्रुपक्षात होती. विचारसरणी, तत्वज्ञान शब्द फार मोठे होत पण उगाच मत बनवणं ही त्या वयाची गरज असते तसंच काहीसं झालं असेल. मित्रांपेक्षा शत्रुंचा जास्त अभ्यास करावा म्हणतात. मग त्या सुटीत धनंजय कीरांनी लिहीलेली आणि इतरही बरीच चरित्र/आत्मचरित्र वाचून काढली. बरेच चष्मे उतरले, बऱ्याच गोष्टींचं रॅशनलायझेशन झालं. पण म्हणून चरित्र/आत्मचरित्र हा वाङमय प्रकार आवडता झाला असं नाही. पुढची कितीतरी वर्ष यात काही फारसं वाचलं गेलं नाही. मग अचानक खुप बाया एकामागे एक आयुष्यात आल्या. माधवी देसाई, सुनिताबाई देशपांडे, कमल पाध्ये इ.इ. पहील्यांदा चरित्र/आत्मचरित्र यांच्या जवळ जाणारं काही तरी आवडलं. नात्यांचे तरल तर कधी उसवलेले पोत, सहजीवनातल्या उसळत्या-पडत्या बाजु, शब्दांच्या खरवडी खालचे लेखकराव, स्वत्वाच्या लख्ख जाणीवा सारं कसं लयबद्ध सोलत जाणारं होतं. हे छानच होतं. मानवी स्वभावाचे पापुद्रे सुटे करणं, त्यांचे सुक्ष्मदर्शकाखाली अवलोकन करणं, त्यांना उलटसुलट जोडून त्यांचा क्युबिझम जोखणं, आख्खा माणूस दुर्बिणीतून निवांत पाहाणं, त्याचं दैवीपण आणि त्याचे मातीचे पाय अभ्यासणं यासारखी मजा नाही.

पण आज हे आठवण्याचं कारण निराळं. एका मागोमाग एक चक्क तीन चरित्र/आत्मचरित्र मी विकत घेतली. नारळीकरांचं ’चार नगरातले ...’, विजयाबाईंचं ’झिम्मा..’ आणि गोडबोल्यांचं

"मुसाफिर’. तीन वेगवेगळ्या प्रांतातली उंच माणसं, वेगवेगळ्या पार्श्वभुमी आणि लिखाणाचा पोतही निराळा.

अच्युत गोडबोल्यांना सीईओ, लेखक, गान रसिक ते फसलेला किंचित नक्षलवादी अशी कितीतरी स्टिकर लावता येतील. आमचा धंदा एक असल्यानं (फक्त टोकं वेगळी!) ते इत्यादी इत्यादी होण्या आधीपासून त्यांची माहिती होतीच. त्यामुळे पुस्तकात निदान माझ्यापुरतं तरी काहीतरी नव्यापेक्षा डिटेलींग जास्त होतं. एखाद्या माणसाला एका जन्मात वेगवेगळी चार-पाच आयुष्यं जगायची असतील तर काय होतं याचा हा इतिहास. (एरवी ही सोय फक्त सिनेमातल्या लोकांना असते). म्हटलं तर अंगभुत गुणवत्ता आणि जबर चिकाटी असलेला माणूस सोलापुरसारख्या ’मोठ्या खेड्यातून’ येऊन कुठे पोचला याची ही गोष्ट किंवा सहवेदना आणि वास्तव यांच्या उरफाट्या ओढाताणीची ही गोष्ट. पुस्तक वाचताना काही प्रश्नही पडले. चार गोष्टी जमतात, आवडतात म्हणून एका विशिष्ट मर्यादेपर्यंत प्रत्येक गोष्ट करायची आणि नंतर रस्तेच बदलायचे ही यशस्वी मराठी माणसाची वृत्ती की मर्यादा? गोडबोले वाचताना कितीतरी वेळा नारायण मुर्तींची आठवण होते. मुर्तींनी जो फोकस शेवटपर्यंत जपला तो गोडबोल्यांनी का बरं नसेल जपला? की सामाजिक बांधिलकी, यशाची भिती ही टिपीकल मराठी पिशाच्चं त्यांच्यावरही स्वार झाली? जेव्हा समाजवादी भांडवलशाही/ फिलॉन्थ्रॉपिस्ट समाज परिवर्तनाचे नवे प्रयोग करत आहेत, तेव्हा समाजवादी टोकनिझममधून/प्रुफ ऑफ कन्सेप्ट मधून परिवर्तनाचे तेच ते प्रयोग किती दिवस करायचे? पैशाच्या बळावर जे बफेट, गेट्स, प्रेमजी, मुर्ती करु पाहताहेत, ते धाडस गोडबोल्यांनी दाखवायला हवं होतं. यात नुकसान त्यांच्यापेक्षा समाजाचंच जास्त झालं. असो. निबर लोकांपेक्षा अजूनही काही घडु शकतं यावर विश्वास असणाऱ्या कॉलेजिअन्सनी हे पुस्तक नक्कीच वाचावं.

विजयाबाई हे माझ्या पिढीसाठी केवळ मिथक आहेत. त्यांची नाटक आम्ही पाहीलेली नाहीत, त्यांच्या चळवळी आमच्यापर्यंत पोचायच्या आधी संपून गेल्या होत्या. पण त्यांनी घडवलेले नट आम्ही पाहीले, लाईफलाईन सारख्या त्यांच्या मालिका आम्ही पाहील्या, डिव्हीडीवर त्यांचे सिनेमे पाहीले पण प्रत्यक्ष विजयाबाई जश्या ओळखल्या जातात, तश्य़ा त्या आम्हाला भेटल्या नाहीत. म्हणून झिम्मा महत्वाचा. झिम्माची सुरुवातीची काही पान वाचताना विजुची गोष्ट जाम कंटाळवाणी वाटायला लागली. पण मग जसं नाटक सुरु झालं, तसं बाई उंच उंच होत गेल्या. एखाद्याला नाटक बसण्याच्या गोष्टीत रस असेल तर या पुस्तकाला टाळणं वेडेपणाचं होईल. बाई ऎकून माहीत होत्या ते बॅरिस्टर, एक शुन्य बाजीराव, वाडा चिरेबंदी, अश्या काही नाटकांसाठी. पण अशी किती तरी ग्रेट नाटकं आहेत जी बाईंनी केली आणि ती कशी केली हे माहीत करुन घेणं गरजेचं आहे. आणि नुस्ती मराठीत नाही तर जर्मनी मधे सुद्धा. मधे मधे बाईंची स्पेशल टीपण्णी आहे, नटांविषयी, दिग्दर्शकांविषयी, संगीताविषयी. प्रायोगिक रंगभुमीवर अवघडलेल्या कुंडल्या पसरुन बसलेल्या बऱ्याच नव्या कुडमुड्या जोतिष्यांनी या टिपण्या जरुर वाचाव्यात. नाटक म्हणजे एक गोष्ट सांगणं किंवा अंगविक्षेप करणं किंवा बद्धकोष्टीय चर्चा करणं किंवा काही..तरी..वेगळं..करणं असा ज्यांचा कुणाचा समज असेल त्यांनी नाटक बसण्याची प्रक्रिया या पुस्तकातून जरुर समजावुन घ्यावी. विक्रम गोखल्यांना बॅरिस्टरच्या भुमिकेसाठी डोळे शोधायला सांगणं असु दे किंवा भक्ती बर्वेच्या सोलो अभिनय पद्धतीमुळं आलेल्या मर्यादांचं भान असु दे, गोडश्य़ांच्या नेपथ्याचं विश्लेषण असु दे किंवा चंदावरकरांच्या संगीताची चर्चा असु दे, नाटक ही एक पुर्णाकृती म्हणून कसं आकाराला येतं याचं तारतम्य बाईंनी कधी सुटू दिल्याचं दिसत नाही. इंग्रजीमध्ये टू क्लोज टू पिक्चर असं म्हणतात. काही दिग्दर्शक नाटकातल्या कथेवर, काही नात्यांमधल्या ताण-तणावांवर, काही अभिनयावर, काही शारीर हालचालींवर, काही पात्रं विकसित करण्यावर भर देतात. पण एक कलाकृती म्हणून ते नाटक पुर्णार्थानं कसं आकार घेत आहे हे टू क्लोज टू पिक्चर राहूनही बघणं ही फार कठीण गोष्ट. बाईंना ती गोष्ट जमून गेलेली वाटते. ज्याला पुर्ण पुस्तक वाचायला वेळ नाही त्या दुर्दैवी जिवानं निदान पीटर ब्रुक्सच्या महाभारताचं जे वर्णन बाईंनी केलय किंवा बॅरिस्टरच्या आकाराला येण्याची गोष्ट तरी जरुर वाचावी.

या मालिकेतलं शेवटंच पुस्तक म्हणजे नारळीकरांचं आत्मचरित्र. विजयाबाईंचा मोठेपणा माझ्या पिढीला जसा काही नाटकापुरता मर्यादित माहीत आहे तसंच काहीसं नारळीकरांच्या बाबतीतपण आहे. मराठीतला थोर शास्त्रज्ञ (काय शोधलं असं लगेच नाही विचारायचं), प्रेषित, वामन सारखी विज्ञान कादंबरी-कथा लिहीणारे लेखक आणि फार तर आयुका यापलीकडे नारळीकर म्हणजे नक्की काय हे माहीत नसणं आपल्या व्यक्तीपुजक मराठी संस्कृतीला साजेसं आहे. नारळीकरांचं चरित्र ही विलक्षण बुद्धीमत्तेची गोष्ट आहे. काही लोकांचे डीनए उच्च प्रतीच्या बुद्धीमत्तेसाठी प्रोग्रॅम केलेले असतात अश्या अर्थाचं इंद्रा नुईचं एक वाक्य प्रसिद्ध आहे. नारळीकरांची गोष्ट वाचताना पदोपदी या वाक्याची आठवण येते. जे पदक उच्चशिक्षण घेताना वडील मिळवतात तेच पदक मुलगाही कमावतो हे एक नवल पण मधल्या २०-२५ वर्षात कुणालाही ते स्वर्णपदक मिळवता आलं नसतं ही त्यातली खरी मोठी गंमत. पुस्तक वाचताना पुनःपुन्हा इंग्रजांचं विद्यापिठ आणि आपलं विद्यापिठ यांची तुलना होत रहाते. वैष्यम्य वाटत राहातं की मुलभुत विषयांचा, विज्ञान-गणित यांचा अभ्यास आपण कधी करणार, कुटूंबनियोजनाच्या केसा शोधण्या ऎवजी संशोधन करणारे गुरुजन आपल्याला कधी लाभणार. नारळीकर स्वतःच म्हणतात तसं त्यांना पाहायला गर्दी करण्याऎवजी त्यांचं संशोधन आपण कधी समजुन घेणार..एक चांगली गोष्ट घडली म्हणजे नारळीकरांच्या बुद्धीमत्तेचं योग्य वयात योग्य पद्धतीनं कौतूक झालं. तैलबुद्धीला, मेहनतीची साथ मिळाली आणि योग्य संधी मिळाली तर एक मध्यमवर्गीय कुटूंबातून आलेला माणूस कुठे जाऊ शकतो याचं नारळीकर हे उत्तम उदाहरण आहेत. नंदन निलकेणी एका प्रसंगी म्हणाले होते की माणूस जसा मोठा होत जातो तसा तो अजून नम्र होत जातो. पुस्तकभर नारळीकरांचा साधेपणा, नम्रपणा कुठलाही आव न आणता सहजपणे जाणवत राहातो. पण लेखन म्हणून याचा एक साईड-ईफेक्टही आहे. मेघनाचे शब्द वापरायचे तर पुस्तक जुन्या शैलीत लिहीलेले एक सरळ गोष्ट आहे. छोट्या छोट्या घटना, शिलींग-पौंडाचे बारके हिशोब कधी कधी रसभंग करतात खरं पण त्याचीही एक बाजु आहे. तो काळच तसा होता. टाटाच्या शिष्यवृत्तीवर जाणारी मुलं, पैसे वाचावेत म्हणून कोडवर्डसारखे टेलीग्राम पाठवणं, छोट्या छोट्या गोष्टींमध्ये जीव गुंतणं हे कदाचित आज समजुन घेणं कठीण आहे. तो काळ मध्यमवर्गीय मुल्यांना बुर्ज्वा म्हणून हिणवायचा नव्हता, साधं-सोपं म्हणजे कंटाळवाणं अशी लेबलं लावायचा नव्हता, समाजातला सिनिसिझम मर्यादित होता. काळाचा तो संथ पण निश्चीत प्रवाह, साधेपणा नारळीकरांच्या चरित्रभर वाहात राहातो. बुद्धीच्या, शैक्षणिक पात्रतेच्या बळावर पुढे जाणाऱ्या लोकांबद्दल ज्यांना आदर वाटतो, त्यांनी हे पुस्तक नक्की वाचावं. ज्यांना शिक्षणाच्या प्रक्रियेत रस आहे त्यांनीही हे पुस्तक नक्की वाचावं. ज्यांची मुलं आज नुक्तीच शाळेत जाणार आहेत त्यांनी दर काही वर्षांनी हे पुस्तक परत परत वाचावं.

Saturday, January 19, 2013

भुताडी झांपा

टीव्हीवर दाखवतात तश्या सुहासनं स्टंपपासून ढांगा मोजल्या आणि हातातल्या बॉलला थुंकी लावावी की नाही याचा क्षणभर विचार केला. रोंगट्या गेल्या तीन ओवर आऊट होत नव्हता. सुहासनं पाचही बोटं तोंडात घातली. मळकट रबराची चव तोंडात घोळली आणि टपकन ओलेता बॉल एक टप्पा खाऊन नेमका रोंगट्याच्या बॅटवर पडला. रोंगट्यानं त्याच्याही नकळत बॅट फिरवली आणि बॉल बी-बिल्डींगच्या तिसऱ्या मजल्यावर ३०३च्या गॅलरीत जाऊन पडला. तोंडावर हात दाबला तरी पोरांच्या तोंडून अस्फुट किंकाळी फुटलीच. बॉल भुताडीच्या गॅलरीत पडला होता. भुताडीच्या घरातून काहीच बाहेर पडत नाही ...माणूस सुद्धा... असा सोसायटीतल्या पोरांमधे प्रवाद होता! हा निदान चौथ्या बॉलचा बळी होता.

...

श्रीनं अस्वस्थपणे कुस बदलली. मोठं होणं म्हणजे नक्की काय हे त्याला काही केल्या कळत नव्हतं. परवाच्याच सातव्या वाढदिवसानंतर आई-बाबांनी त्याला आता तो मोठा झालाय हे स्पष्ट सांगीतलं होतं. मोठं होणं म्हणजे खेळणी कपाटात भरुन ठेवणं, शाळेची बॅग झालंच तर कपडेही आवरुन ठेवणं असं असेल तर मोठं होणं वट्ट बोर होतं. मोठं होण्यात मजा असते जेव्हा टीव्ही बघत कधीही लोळत पॉपकॉर्न खाता येतात किंवा कसलाही अभ्यास नसणाऱ्या ऑफीसात जाऊन, आई म्हणते तसं, उनाडक्या करता येतात तेव्हा. पण यातलं काहीच होतं नव्हतं.

मोठं होणं त्याला एका बाबतीत अजिबात म्हणजे अजिबातच आवडलं नव्हतं. त्यानं म्हणे आता एकट्यानं झोपायचं होतं ...वेगळ्या खोलीत. खरं तर बाबाशी गप्पा मारत आईच्या केसांतून हात फिरवत कधी झोप लागायची कळायचंही नाही. पण त्याच्या रडण्याओरडण्याला कसलीही दाद न देता बाबानं त्याला या खोलीत आणून टाकलं होतं. आधीच नवं घर, त्यात खोलीत एकट्यानं झोपायचं... श्रीनं परत कुस बदलली. घर तिसऱ्या मजल्यावर असलं तरी उंच झाडांची टोकं खिडकीच्याही वर गेली होती. त्यांच्या सावल्यांनी श्रीची खोली गजबजून गेली होती. श्रीला वाटलं झाडं हललं की सावल्या आकार बदलाताहेत आणि बोलत नसल्या तरी त्यांच्या गोंधळानं खोली दणाणून गेलीए. उद्या हे असं एकट्यानं झोपायचं नाही असं पक्कं ठरवुन श्रीनं गच्चं डोळे मिटून घेतले.


तिसऱ्या रात्री कधी तरी श्रीची झोप चाळवली. एक रात्र लाडावुन बाबानं परत आपल्याला आपल्या खोलीत आणून झोपवलय हे श्रीला कळायला फार वेळ लागला नाही. भिंतीवर सावल्यांनी नुस्ता उच्छाद मांडला होता. श्रीनं दोन्ही हातांनी डोळे दाबून धरले आणि भिंतीकडे पाठ फिरवली. उत्क्रांतीत विरत गेल्या तरी काही नैसर्गिक प्रेरणा वेळप्रसंगी उफाळुन येतातच. कुणाचं आपल्याकडं एकटक बघणं जाणवणं ही अशीच एक प्रेरणा. डोळे मिटले असले तरी श्रीला तशी जाणीव झाली. बोटांच्या फटीतून त्यानं डोळे किलकिले करुन बघितले. त्याच्या पासून थोड्याच अंतरावर त्याच पलंगावर एक म्हातारी त्याच्याकडे टक लावून बघत पडली होती. श्री त्याच्याही नकळत मोठ्यांदा किंचाळला फक्त आवाज तेव्हढा आला नाही. रात्री उशीरा कधी तरी ग्लानीआल्यागत झालं आणि त्याच्याही नकळत त्याला झोप लागून गेली.


श्रीला वाटलं हे फारच भयंकर आहे. कुणी म्हणजे कुणीही आपल्यावर विश्वास दाखवु नये याला काहीच अर्थ नव्हता. आईला वाटतं की तो घाबरतोय तर बाबाला वाटतं की त्याला एकट्याला झोपायचं नाही म्हणून तो खोटं बोलतोय. श्रीला नुस्त्या कल्पनेनंपण रडु आलं. या असल्या मोठ्या होण्याला काहीच अर्थ नव्हता.


परत रात्र झाली. तट्ट डोळ्यांनी श्री भिंतींवरच्या सावल्यांकडे वटारुन बघत होता जणू काही कालची म्हातारी आज परत येणार होती- सावल्या-सावल्यांतून. त्यानं अस्वस्थपणे स्ट्रॉ चोखून बघितला. वॉटरबॅगमधलं पाणी कधीचं संपलं होतं. त्याला वाटलं आपल्याला आता शू होणार. पलंगापासून बाथरुम फार अंतरावर नव्हतं. पळत पळत गेलो तर कदाचित पोहचूनही जाऊ असं त्याला वाटलं. पाठीला डोळे नव्हते तरी पलंगावर मागे कुणी नाही याचा त्याला अंदाज आला तशी त्यानं उडी मारुन बाथरुमकडे धाव ठोकली. श्रीनं धाड्कन दरवाजा उघडला आणि आतून बाहेर येणारी म्हातारी मोठ्यांदा दचकली.


श्रीनं डोळे उघडले तेव्हा कपाळावरच्या थोरल्या टेंगळाची दुःखद जाणीव त्याला झाली. बाथरुमच्या चौकटीवरुन पलंगावर आपण कसे आलो हे कळायचा काहीच मार्ग नव्हता. पलंगाच्या काठावर म्हातारी रागानं त्याच्याचकडे बघत बसली होती.

"कश्याला आलायस माझ्या घरात? कोण आहेस तू?" म्हातारीच्या आवाजात जहरी संताप तटतटून भरला होता

श्रीच्या पोटात दाटून दुखायला लागलं. आत्ताच्या आत्ता दार उघडून कुणी आलं नाही तर आपण मरुनच जाऊ असं त्याला वाटलं. पण कुणीच आलं नाही.
...

दुसऱ्या दिवशी कुणीच त्याच्या गोष्टीवर विश्वासही ठेवला नाही. पण रात्र होत आली तसं त्याला स्वतःच्याच छातीतून रेल्वे पळाल्यागत धाडधाड आवाज ऎकू यायला लागला.
"मला माहीतीए, तू जागा आहेस. इकडे बघ" म्हातारीची चिरकी कुजबुज रात्रीचा अवकाश भरायला पुरेशी होती. "तू इथून जा. हे माझं घर आहे"
श्रीनं अंदाज घेतला. खोलीचं दार उघडं होतं. म्हणजे पळायचं झालं तर पांघरुण उचलायचं आणि धुम ठोकायची इतकंच. "पण आता आम्ही इथे राहायला आलोय. हे घर आता आमचै" स्वतःच्याही नकळत श्रीनं प्रतिवाद केला. ’एक शब्द खाली पडु देत नाही’ हे आईचं पेट्ट वाक्य श्रीला चुकीच्यावेळी आठवलं.

म्हातारी भस्सकन वसकली "बोलता येतं की तुला. परवापासून नुस्ता पळ पळ पळतोयस..हे बघ, गेली कित्येक वर्ष मी इथे राहातेय. फुकटचा ताप नकोय मला. आणि मुलांचा तर अजिबात नकोय"

"का?" प्रतिक्षिप्त क्रियेसारखा श्रीनं त्याच्याही नकळत प्रश्न विचारला.

म्हातारी सरसावुन बसली "फार बोलतोस तू. काय नाव काय आहे तुझं?"

"श्री"

"श्री? एव्हढंच? फक्त श्री?"

"म्हणजे मला श्री म्हणतात. श्रीराम नावै माझं. तुमचं?"

म्हातारी डॊळे बारिक करत वैतागली तश्या भिंतीवरच्या सावल्या जास्तच भिरभिरल्या "मला मुलं आवडत नाहीत. त्यांचे प्रश्न तर अजिबातच नाही." काही तरी आठवत नसल्यासारखं म्हातारीचे डोळे धुके झाले "आमचं आडनाव शुक्रे"

"पण मुलं का नाही आवडत तुम्हाला शुक्रेआज्जी?"

"झोप मुकाट. खुप रात्र झालीए."

...

कधी एकदा रात्र होते असं श्रीला झालं. आई-बाबांना यातलं काही म्हणजे काही सांगायचं नाही असं त्यानं पक्कं ठरवुन टाकलं होतं. डोळे छताला भिडवुन त्यानं अटीतटीनं झोप परतवुन लावायचा प्रयत्न केला पण कधीतरी पापण्या लवंडुन गेल्या.

"उठ. मुर्खासारखा परत इथेच आलास?" म्हातारी वाळक्या काटकीसारखं बोट श्रीच्या पाठीत टोचून बोलली.

झोपेतून उठण्यातला उत्साह श्रीला नवाच होता.

"तुम्हाला करमत नाही नां माझ्याशिवाय? आईपण असंच म्हणते" श्री निवांत होत बोलला. खोलीचं दार उघडं होतंच...दोन ढांगा टाकल्या की बाहेर...
...

"आज्जी गं, झोपु दे नां" श्री करवदुन म्हातारीला म्हणाला "रोज रात्री उठवुन गप्प्पा मारत बसवतेस...डोळे बघ माझे कसे लाल झाले आहेत"

"म्हाताऱ्या माणसांचा सगळ्यांना कंटाळा येतो. पोरं येतात, जीव लावतात आणि जाताना जीव घेऊन जातात..." म्हातारी डोळ्यांना शुन्यात रोखत म्हणाली "एकटी कशी बरी राहात होते मी. म्हटलं होतं नां इथून जा म्हणून. कश्य़ाला राहीलास? आणि आता म्हणतोस झोपु दे...मी बोलु कुणाशी?"

श्रीला धडं काय ते कळालं नाही पण समजावल्यासारख्या स्वरात तो म्हणाला "अगं आज्जी, कंटाळा येतो तर सगळ्यांशी गप्पा माराव्यात. आई म्हणते बोललं की बरं वाटतं. बाबा म्हणतो मी खुप बोलतो. तुला उगीच वाटतं तुला मुलं आवडत नाहीत म्हणून. मी तुला आवडलो की नै? तू जरा या खोलीबाहेर पडून गप्पा मारायला लाग. तुला मजा येते की नै बघ...आता झोपु?"

खोल श्वास घेत म्हातारी उत्तरली "झोप...एकदाचा..."

...

रोंगट्यानं घाबऱ्याघुबऱ्या बी-३०३चा दरवाजा वाजवला. सुहास, उम्या, केवड्या चड्डीतल्या चड्डीत थरथरत रोंगट्याचा हात धरुन उभे होते. ’सगळे बॉल शोधून घेऊन या नाहीतर तंगडं तोडेन’ असल्या निर्वाणीच्या इशाऱ्यानंतर सगळी टीम घेऊन रोंगट्या बी-३०३ला आला होता. श्रीनं हॉलमधे बसलेल्या म्हातारीकडे एकदा बघितलं आणि दरवाजा उघडला.

सगळी पोरं श्रीच्या आरपार चालत सोफ्यावर बसलेल्या म्हातारीकडे गेली.


"घ्या रे पोरांनो तुमचे चेंडु" आज्जीनं जमेल तेव्हढा प्रेमळ आवाज काढला "तुम्ही कधीच येत नाही आणि गॅलरीत हे ढीगभर चेंडु जमा होते. थोडा शिरा खाता?"

"शुक्रे आज्जी काय तेव्हढ्या डेंजर नाहीत हां" चेपल्या आवाजात उम्या रोंगट्याला म्हणाला. तोंडात शिऱ्याचा मोठा घास असल्यानं रोंगट्यानं नुस्तीच होकारार्थी मान हलवली.

"रोज तुमचं खेळणं झालं की याल का रे इथे? तुमच्याकडून रामरक्षा पाठ करुन घेते" आज्जीला अचानक आठवलं.


मान हलवत पोरं श्रीच्या आरपार चालत बाहेर पडली.


"आज्जी, आता हा गॅलरीचा दरवाजा जरा उघडा ठेव म्हणजे खालची गंमत बघत तुझा टाईमपास होईल" श्रीनं बसल्या जागून आज्जीला गॅलरीचा दरवाजा उघडून दिला आणि तरंगत तरंगत तो आतल्या खोलीत झोपायला गेला.

Thursday, January 17, 2013

साहित्यिक भौ- तेरी कहके ले ली रे बावा

म्हणजे संपलंच म्हणायचं एकदाचं! संमेलनाचं सुप वाजलं हा वर्तमानपत्रवाल्यांचा लई लाडका शब्द. तर तेही वाजून झालं.


हल्ली होतं काय आहे की संमेलनाच्या अध्यक्षांची ओळख दिपिका चिखलीयापेक्षाही कमी असते. म्हणजे जे काही बापडे मराठी य्मयेच्या वाटेला गेलेले असतात केवळ तेच अध्यक्षांना साहित्यिकली ओळखु शकतात. आता या उत्सवांना एकदा श्टार व्हॅल्यु नाही म्हटलं की विचारतं कोण? अध्यक्षांनं एक तर लोकप्रिय तरी असावं किंवा समिक्षकप्रिय तरी...रमेश मंत्री, (गेले बिचारे) इंदिरा संतांना हरवुन (!!) अध्यक्ष झालेच होते की. त्यानं होतं काय की एक तर त्यांचा मेशेज जनमनात पोचतो किंवा मायमराठीच्या विचारधारेत ते कसली तरी भर पाडतात. आता काय एकूणच दोन्ही बाबतीत आनंद.

जेव्हा पासून वेडा डब्बा आला, डब्बेवाल्या काकांनी ठरवुनच टाकलं की लोकांना जड, गंभीर काही म्हणजे काही पचत नाही. त्याच चालीवर संमेलनातल्या गंभीर परिसंवादांना फाटा मारण्यात आला. यावेळी म्हणे राजकीय नेत्यांसाठी माझं वाचन की कायसा परिसंवाद ठेवला होता. त्याला बहुतेक बगळ्यांनी दांडी मारली. साहाजिक आहे. राजकारणात टिकायचं म्हणजे साहित्यवगैरे विषयांपासून दुर असलेलं बरं.

हल्ली मराठीत साहित्यीक जमात उदंड झाली आहे. कसंबसं लिहीलेलं एखादं पुस्तक स्वस्तात छापायचं, भाऊ-दादाला सांगून, चार पैशे खर्च करुन कुठल्याश्या अभ्यासक्रमात लावायचं की झाले तुम्ही साहित्यीक. संमेलनात हल्ली मोठ्या प्रमाणावर उंडारते ती ही असली जमात. यांना ऎकायला कोण जाणार? हल्ली चांगलं लिहीतं कोण? एखादी मेघना पेठे एखादा शफात खान, एखादा इंद्रजीत भालेराव, एखादा???.... बाकी चांगलं लिहीणारे खुपसे इंसिडेन्टल लिहीतात. त्यात सातत्य नाही, माहिती असते पण विचार नाही...

बरं ही करमणुक कमी होती की काय म्हणून यावेळी न-साहित्यीक वाद पार गुद्दागुद्दीवर आले. म्हणजे गेल्या संमेलनातही यादवांना वनवासात जावे लागले होते पण यावेळी जाज्वल्य अभिमानी बाहुबलींनी जाळून टाकु, काळं फासु, उधळुन लावु वगैरे अश्या तेजस्वी घोषणा दिल्या. काही शतकांपुर्वी भारता बाहेरुन आलेल्या लुटारुंनी संस्कृतीचा लोप व्हावा म्हणून भली थोर ग्रंथालये जाळली होती म्हणे....असंच युरोपात, बहुदा इंग्रजांच्या देशात, कुठल्याश्या कवीला म्हणे बग्गीवाल्याच्या चाबकाच्या फटक्यांचा त्रास व्हायचा, कविताच सुचायच्या नाहीत म्हणून त्यानं राजाकडे तक्रार केली. तेव्हापासून आजतागायत बग्गीवाल्यांना तिथे चाबूक वापरायची बंदी आहे म्हणे. असो. असते एकेकाची संस्कृती!!

संस्कृतीवरुन आठवलं. आपल्या असंस्कृतपणाबद्दल चर्चिल की कोणीसं एकदम बरोबर सांगून गेला होता की एकदा का आपल्यासारख्या रानटी आणि फसवणुक करणाऱ्यांच्या हातात देश गेला की झालंच कल्याण. त्यातल्या त्यात साहित्य क्षेत्र जरा अराजकिय होतं पण संमेलन फुकट आणि सुंदर करण्याच्या नादात आपण त्याला राजकारण्यांच्या अंगणात नेऊन बांधलं. राजकारण हे भारतातलं असं एकंच क्षेत्र आहे जिथे लायकीपेक्षा उदंड पैसा, प्रसिद्धी आणि पॉवर कमीत कमी श्रमात मिळु शकतात. आपल्या आयुष्यात अराजकिय असं काहीच नाही. आपण चालतो त्या रस्त्याचा टोल, बघतो त्या सिनेमाची निर्मिती, खेळतो त्या संघाची मालकी, खातो त्या धान्याची अडती, बघतो त्या बातम्यांची बातमी इ इ इ राजकारण्यांनी व्यापलेलं आहे. रद्दीचा भाव आणि साहित्य अशी जोड लावणाऱ्या या जमातीला अचानक का बरं पुळका आला संमेलनाचा? उत्तर सिध्धं आहे. विविध निधीतून दिले जाणारे पैसे, खाण्यापिण्याची कंत्राटं, लागणारी वाहानं, उतरायची हाटेलं सगळ्यासगळ्यातून अमाप माया मिळते. शिवाय प्रसिद्धी आणि मायबोलीची सेवा केल्याचं श्रेय आहेच. पण निब्बर कातडीच्या साहित्यिकांना याचं ना दुःख ना खेद.

तर थोडक्यात काय की या वेळी साहित्यिक भौची एकूणंच कह के ले ली असं झालेलं आहे.

ता.क.- फे.बु वर नुक्तीच एका मित्रानं कविता टाकली आहे. पुढंच संमेलन म्हणे पिंपरी चिंचवडात आहे आणि त्यासाठी सोन्याचे सदरे आणि सोन्याच्या चड्यांची ऑर्डर आत्ताच गेली आहे.

वांझोट्या सात्विक संतापापोटी लिहीलेलं पोस्ट वाचवत नसेल तर गरजुंनी पुढील दुवे वाचावेत

बाबुराव हरवले आहेत..!

http://www.loksatta.com/sampadkiya-news/baburao-is-missing-40311/


साहित्यसंमेलन आणि मी

http://meghanabhuskute.blogspot.in/2013/01/blog-post.html

Monday, January 7, 2013

आईराजा उदो उदो


आठवणींचा नुस्ता काला झालाय. नियमांचे गारगोटी अट्टहास होण्याआधीच्या देवी तुझ्या आठवणी, देवी तुझा गोंधळ.

सातलाच रात्र व्हायची, लाईटीचे निव्वळ अपवाद, आग्रहही नसायचाच, लोक तसे समजुतदार होते. गोंधळाच्या रात्री मग तेलाचे पलिते पेटायचे. सरगाठ, निरगाठ, आतली गाठ, सगळं सगळं आवळुन आराधी, आराधणी जुन्या साड्यांचे पलिते बनवायचे. पलिते, घट्ट, सापासारखे, भप्पकन पेटून उठायचे नाही पण धुमसत राहायचे, रात्रभर. आराधी एरवी म्युन्सीपाल्टीत गटारगाडा ओढायचा पण नवरात्रात आकाशी निळ्या रंगाचा नेहरुशर्ट घालायचा. बघावं तेव्हा नशेत असल्यासारखे डोळे चढलेले, केस खांद्यावरुन खाली ओघळलेले, त्याच्याशी एक वाक्य बोलायचं म्हटलं की पाक्पुक व्हायचं. पण त्याच्या हलगीचं भारी आकर्षण. हलगी चढव्हायला आगीवर शेकावी लागायची. ताणलेल्या कातड्यावर फटकारलं की आवाज होतोच.

कॅलिडास्कोप थोडा फिरवला की मला सुभाषदादाचा भाऊ आठवतो. भिमसेनांकडे शिकायचा. उन्हाळ्यात तो आला की रात्री गाण्यांची मैफल जमायची. सर्वात शेवटी त्याला कुणीतरी जोगवा म्हणायचा आग्रह करायचा. पेटी-तबला बाजुला सारुन भली मोठी परात तो उपडी घालायचा आणि त्यावर ताल धरुन तो ’आईचा जोगवा जोगवा जोगवा मागेन’ म्हणायचा. अंगभर नुस्ता ताल; आपेगावकरबापुंच्या पखवाजासारखा, घुमत्कार...ताणलेल्या कातड्यावर फटकारलं की आवाज होतोच.

पलित्यांच्या उजेडात जेव्हढं देऊळ उजळायचं तेव्हढाच अंधार अंग चोरत प्रदक्षिणेचे रस्ते अजून गर्द करायचा. देवळात महापूर...माणसांचा, करवंट्यांचा, घामाचा. महापूर...श्रद्धा, पाप निस्तरण्याचा, परंपरा, विश्वासाचा. भावनेचा तुंबा स्फोट. हिरव्या साड्यांची देवीच्या खोलीत महाप्रचंड लाट...आणि देवी? 

केसांना उदवुन आलीस
पाण्याला भलती ओल
हिरव्या लहरीतून उठते
तू लख्ख जरीचे फुल

चांदीचे डोळे भगवे
मणक्यात खडीचे सर्प
निजलेल्या गोष्टीमधला
तू गारठलेला बर्फ

मळवटात दडल्या रेषा
कवड्यांचे भाकित थोर
लखलखत्या पदरावरती
तू भुल घातला मोर

पलित्यांच्या उजेडात पालखी निघायची. छोटीशी दिपमाळ चमकुन उभी राहायची. झांज, हलगीच्या आवाजाचा गोंगाट व्हायचा नाही. तालात कसलं आव्हान नसायचं. एक नुस्ताच झेन प्रवाह- नैसर्गिकरित्या वाहात जाण्याचा. पालखी परतली की देवळात गोंधळ सुरु व्हायचा. दुरड्या सरकवल्या जायच्या. कवड्यांची किणकिण वाढायची.

कॅलिडास्कोप परत फिरतो. मारुतीराव चितमपल्लींनी वारसाहक्कात देवीची कवड्य़ांची माळ आणि दुरडी मागून घेतली होती म्हणतात. मोठं कठीण व्रत. म्हटलंच तर देहभानाच्या स्वातंत्र्याचा एक अजाण उत्सव.

आराधणी बेभान घुमत असतात. मोकळे केस, कपाळभर पसरलेलं मळवट, अस्ताव्यस्त पदर...कुठल्या दबलेल्या भावना, दडपलेल्या वासना उन्मुक्त वाहात असतात. देवी स्वस्थ उभी असते. मध्येच पलित्यांच्या उजेडात एखादी गोंदणनक्षी क्षणभर चमकून जाते.

हातांवर नक्षी हिरवी
गोंदणात लपवी राणी
प्रश्नांचे टिंब ठिबकते
की गुढ आतले पाणी

बाईचे अंगण भुरटे
कवड्यांची उन्मन माळ
सांभाळ बयो पदराला
न गावात उडेल गं राळ

कवड्यांचे बनती फासे
चालीत बदलते दान
पलित्यांच्या अंधारात
देहातून उफळे रान

गोंधळ संपत येतो तसा ’आईराजा उदे उदे’चा एकच गजर होतो. देवळाच्या अवकाशात काही क्षणांपुरता गोठलेला काळ परत मोकळा वाहु लागतो.
देवी बंद दाराआड मुर्ती होवून उभी असते.