Search This Blog

Powered by Blogger.

Pages

संदिग्ध अर्थाचे उखाणे कधी तरी उलगडतील, स्पर्शातून, गाण्यातून,वा कवितेतून; तुझ्या अस्तित्वाचे पुरावे मी शोधत नाही पण तू आहेस एव्हडया आशेवर मांडू देत मला हा प्रपंच...

Featured Post

हमामा रे पोरा हमामा रे

No, everybody's gotta learn, nobody's born knowin' ...   झेनवाले महागुरु म्हणतात तसं नैसर्गिक गोष्टी घडतच असतात, आपण फक्...

Sunday, March 27, 2011

अनु का बाई सु अनु का बाई या- अनु का बाई अन्सुया


यत्ता सहावीतला चि. सव्यसाची बुक्कलवार वर्गभेदाचा बळी पडला म्हणणं म्हणजे जगाला प्रेम अर्पावे ही वैषयिक कविता आहे म्हणण्यासारखंच झालं. पण चि. सव्यसाचीच्या मते तरी तसंच झालं होतं. परंपरागतरित्या अ, ब, क आणि ड तुकड्यांना काही अर्थ होता आणि दुसऱ्या गावाहुन बदली होऊन आल्यानंच आपण ड तुकडीत ढकलले गेले आहोत हा त्याचा ठाम समज शाळा सुरु होई पर्यंत राहाणार होता. ऎन उन्हाळ्यात नव्या गावात यावं लागल्यानं शेजारच्या बंगल्यातली लिला देशपांडे सोडली तर त्याची कुणाशीही ओळख होऊ शकली नव्हती. "पाचवी-सहावीतली मुलं तुम्ही. कसलं मुलगा-मुलगी करता रे?" असं आईनं दहावेळा वैतागुन म्हटलं तरी लिला देशपांडे ही मुलगीच आहे या बद्दल चि. सव्यसाचीला तिळमात्र संशय नव्हता. ती फ्रॉक घालायची, तिच्याकडे चेंडु-बॅट ऎवजी बाहुल्या होता आणि ती मठ्ठासारखी पुस्तकं वाचायची तरीही तिच्याशी खेळण्यावाचून पर्याय नाही हे कळून चि. सव्यसाचीला अव्यक्त दुःख झालेलं. पण एक दिवस त्यानं पुढाकार घेऊन जमेल तेव्हढं मऊ आवाजात लिला देशपांडेला म्हटलं"ही बघ तुझी बाब्री. मी तिला डॅन्सच्या स्टेप्स शिकवत होतो तर हिचा हात बघ नां. काई तरी झालं..." पुढच्या काही सेकंदात चि. सव्यसाचीला अनुक्रमे डोक्यावर बारकासा आघात, कानात मोठ्ठा घंटानाद आणि चेहऱ्यावर मार्जार-खुणांची जळजळती आग असे साक्षात्कार झाले. अपघातानंतर जेव्हा चि. सव्यसाची भानावर आला तेव्हा त्याच्या चुकांची उजळणी झाली, बाहुली ही बाहुली नसते तर ती फ्यॅम्ली मेम्बर असते आणि तिचं नाव बाब्री नसून बार्बी असतं, ती लग्नाची बार्बी असल्यानं ती डॅन्स करणार नसते आणि सर्वात वाईट म्हणजे तिचा हात नुक्ताच मुळापासून उखडुन निघालेला असतो. लिला देशपांडेनं या गुन्ह्यासाठी त्याला कधीच माफ केलं नसतं. पण ती चि. सव्यसाचीहुन तब्बल एक वर्षानं मोठी असल्यानं नव्या शाळेत जाताना त्याला सोबत घेऊन जाणं ती टाळु शकत नव्हती. तसा तिच्या आईचा आदेशच होता मुळी. गावातला मोठा चौक ओलांडताना लिला देशपांडेनं जेव्हा त्याचा हात धरला तेव्हा चि. सव्यसाची प्रचंड अस्वस्थ झाला. नव्या गावात त्याला कुणी ओळखत नव्हतं म्हणून ठीक.
शाळेच्या रस्त्यात लिला देशपांडेनं त्याला फारचं महत्वाची माहिती सांगीतली. त्यांच्या शाळेची म्हणे फाळणी झाली होती; जुनी शाळा आणि नवी शाळा. जुनी शाळा गावात, लहान जागेत होती आणि नवी शाळा शाळेच्या स्वतःच्या मालकीच्या जागेत होती. तिला मोठं ग्राऊंड होतं पण ती जर्रा गावाबाहेर होती. जुन्या गावाबाहेर जे नवं गाव होतं तिथं नवी शाळा होती आणि त्यात बहुतेक नव्या गावातली नवी मुलंच होती. चि. सव्यसाची नव्यानव्यानं गडबडुन गेला. "पण लक्षात ठेव, जुनी शाळा हीच खरी शाळा. आपल्या देशाचा, गुरुजनांचा आणि शाळेचा मान राखावा. तुला शिकवतीलच. लहान आहेस अजून" लिला देशपांडेच्या शेवटच्या वाक्यानं नाही म्हटलं तरी चि. सव्यसाची दुखावला गेला. "आणि एक, तू ड मधे आहेस नां? हे बघ, अ म्हणजे फक्त हुशार मुलींचा वर्ग, ब म्हणजे फक्त मुलांचा वर्ग. हे नव्या शाळेत आहेत. क आणि ड जुन्या शाळेत आहेत. क मध्ये फक्त मुली आहेत आणि ड मध्ये हुशार मुली आणि मुलं मिक्स आहेत" मुलांचं नीट वर्गीकरण करत लिला देशपांडेनं सांगीतलं. थोडक्यात हुशार मुलं ही संरक्षित प्रजाती असून ती दुर्मिळ आहे आणि त्यांची हुशारी कायम ठेवण्यासाठी त्यांना ड वर्गातल्या हुशार मुलींसोबत ठेवावं लागतं हे लिला देशपांडेनं चि. सव्यसाचीच्या मनावर यशस्वीपणे बिंबवलं.
अशी पराभुत मनोवृत्ती घेऊन चि. सव्यसाची वर्गात आला तेव्हा त्याला वाटलं त्याच्या विपरीत त्याला पुढचं बाकडं बसायला मिळालं. पण त्याचं कारणही उघड होतं. पुढच्या चार बाकड्यांवर चार गुणिले पाच अश्या एकुणात सबंध वीस मुली होत्या. त्यांच्या मागच्या बेंचवर चि. सव्यसाची बसवला होता.
"अबे, क्लास्टीचर कोणये बे?" बाजुचं पोरगं फिसफिस्लं. तो ही नवा होता हे चि. सव्यसाचीला नंतर कळालं.
उन्मेष बेतुरकर ज्यांना शाळेत सगळेजण उन्मेष सर म्हणायचे ते क्लास-टीचर आहेत कळाल्यावर जुन्या पोरा-पोरींमधे उत्साहाचं वातावरण पसरलं. उन्मेष सर गणित भारी शिकवायचे आणि सोबतीला त्यांच्या वर्गाची गॅदरिंगला जय्यत तयारी करुन घ्यायचे त्यामुळे त्यांच्या वर्गाचं दरवर्षी चांगलं नाव व्हायचं. उन्मेष सरांच्या स्वभावाची झलक नव्या वर्गाच्या ओळख परेडीतच मिळाली. त्यांनी ताबडतोब सगळ्या पोट्यासोट्यांना घरगुती करुन टाकलं. काहीच दिवसात चि. सव्यसाची बुक्कलवारचा रितसर बुकल्या झाला, त्याच्या बाजुच्या नव्या मुलाचं नामकरण नित्या झालं, खो खो खेळणाऱ्या सदानंद मिटकरीचं मिट्या आणि सतत डोळे उघड-मिट करणाऱ्या मुदकण्णाचं मिचमिच्या असं नाव पडलं. मुली तश्या नशिबवान, वैशालीचं वैशे आणि मंजुशाचं फक्त मंजे झालं.
"बुकल्या, तू कश्याला रोज त्या पोरीसोबत येतोस बे?" फारुक उर्फ फाऱ्यानं मधल्या सुटीत डबा खाताना विचारलं आणि त्यावर नित्या, मिट्या सगळेच फिस्सकन हसले. "चौकात घाबरत असलं तो" कुणीतरी म्हणालं अन सगळेच एकदम फुटले. खजील आवाजात बुकल्या जमेल तेव्हढा जोर आणून म्हणाला "आपण नाई कुणाला घाबरत, ऎरक्ताची शप्पत." "नक्की नाई?" नित्यानं विचारलं "निळ्यासारखं समोरच्या पोरीला गुच्चा ठेवून दाखवशील तर खरं...."
बुकल्या दोन पोर सोडून त्याच्याच बाकड्यावर बसलेल्या निळकंठाकडे लक्ष देऊन पाहात होता. त्याच्या बाकड्यासमोर पोरींच बाकडं होतं. बाकड्याबाहेर आलेलं पाठीचं कुबड, त्यावर कुणाच्या भिस्स वेण्या तर कुणाचे तरी गजरे लोंबत होते. दोन तासांच्या मध्ये सर यायला अजून वेळ होता तेव्ह्ढ्यात निळ्याचं पेन खाली पडलं. दोन बाकड्यांमधे अंतरच इतकं कमी होतं की निळ्या पेन घ्यायला खाली वाकला अन त्याचं टणकं डोकं समोरच्या सुरेखा साळुंकेच्या पाठीत धाप्पकन आपटलं. कळवळुन तिचा जीव वर आला. मधल्या सुट्टीत मिट्या, नित्या, फाऱ्या सगळ्यांनी निळ्याभोवती गराडा घातला. "मायला" दर वाक्यागणीक एक शिवी असं गणित असलेला मिट्या म्हणाला " ती साळुंके पोरींची मॉनिटर काय झाली, टर्टर वाढलीचे तिची. बघितलनं, मोरे सर आपलं चुकलं की उलट्या हातावर फुटपट्टीनं हाणतात आणि साळुंकी मात्र फेव्हरेट. तिला नुस्तंच ’पुढच्या वेळी निट करा साळुंकेबाई’ असं...पोरी म्हणजे तापे नुस्ता" आपण मुलीशी कधीच लग्न करणार नाही अशी भीषण प्रतिज्ञा मिट्यानं तसल्या लहान वयात केली होती.
मिट्याचं स्फुर्तीदायक की काय म्हणतात ते तसलं भाषण ऎकून सगळ्यांनाच त्वेष चढला. यापुढे शिवाजीला जसे मुगल तश्या पोरांसाठी पोरी म्हणजे कट्टर वैरी हे जणु ठरुनच गेलं. निळ्यासारखं बुकल्यानं त्याच्या समोर बसणाऱ्या अनुसुया पवारचा बदला घ्यायचा असं ठरलं. मिट्याच्या मते अनुसुया पवार ही गणितात डुंबणारी लठ्ठ म्हैस होती. ती भराभरा गणितं सोडवायची आणि बाकीच्या पोरांना मग भाषण ऎकावं लागायचं. प्रत्यक्ष मिट्याला तिच्याकडून एकदोनदा वही तपासुन घ्यावी लागली होती. गणिताच्या दातेबाईंचा आग्रहच होता तसा.
बुकल्यानं हातातली वही खाली टाकली, इकडे तिकडे पाहात तो धाडकन खाली वाकला. अनुसुया पवारची पाठ आता येईल मग येईल असा विचार करत असतानाच त्याचा शब्दशः कपाळमोक्ष झाला. अगदी ऎनवेळी अनुसुया पवार पुढे सरकली आणि बुकल्याचं डोक बाकड्याच्या काठावर आपटलं. "मंजे, काळ-काम-वेगाची गणितं नीट कर हो बाई" अनुसुया पवारचा खवट आवाज बुकल्याच्या कानात स्पेशल ईफेक्ट सारखा घुमत होता "ऎन परिक्षेत नाही तर म्हणशील, आमचं कपाळच फुटकं...या चाचणीच्या सिल्यॅबस मधे आहे तो च्पाटर"
बघता बघता अर्ध वर्ष निघून गेलं. शाळेत गॅदरिंगचं वारं पसरलं. उन्मेषसरांनी ठराविक मुलांची मिटींग बोलावली. "आपल्याला या वर्षी खो-खोची ट्रॉफी मिळालीच पाहीजे. गेल्या वर्षी ब तुकडीकडून तुम्ही वाईट हरला होतात, मला आठवतय. हा मिट्या सोडला तर साधे नियमही ठाऊक नव्हते कुणाला. यंदा नवी टीम बनवु, प्रॅक्टीस करु. आणि जिंकून दाखवु"
आठवड्याच्या आत पॉलिटेक्निकच्या ग्राऊंडवर पहाटे पाचला पोरं प्रॅक्टीसला जमु लागली. मिट्या कॅप्टन आणि नित्या उप-कॅप्टन बनला. दोघांनाही सगळे नियम पाठ होते. उघड्या पायांनी ग्राऊंडवर पळताना खडे बोचले की देव आठवायचे पण स्वतः उन्मेषसर हजर आहेत म्हटलं की पोरांमधे दहा हत्तींचं बळ यायचं.
प्रत्यक्ष खेळ सुरु झाले आणि शाळेत उत्साहाचा वारु बेलगाम दौडु लागला. कब्बडी, लंगडी, मल्लखांब, धावणे एक ना अनेक स्पर्धांचं नुस्तं मोहळ उठलं. नव्या शाळेच्या ग्राऊंडवर स्पर्धा असल्यानं तिथली पोरं-पोरी फुकट भाव खात होती. स्पर्धेगणिक जुने विरुद्ध नवे असे वाद उफाळुन यायला लागले. कधी नव्हे ते लहान-मोठे वर्ग विसरुन जुन्या-नव्यांचं घोषणांच युद्ध सुरु झालं.
वर्ग सजावट स्पर्धेत बुकल्याचा वर्ग सजवताना पाचवी ड तल्या पोरांनी पताका कापून चिकटवल्या तर लिला देशपांडेनं सहावी क च्या मुलींची समुहगायनाची प्रॅक्टीस करुन घेतली. एकूणात स्पर्धा नवी विरुद्ध जुनी शाळा अशी सुरु झाली होती. स्पर्धांमधे जे मागे पडत होते ते आपल्या शाळेच्या बाकीच्या वर्गांना मदत करयाला पुढे सरसावले होते.
बघता बघता स्पर्धा शेवटच्या टप्प्यात आली. सहावी ड विरुद्ध गतवर्षीचे विजेते सातवी ब यांची खो-खोची फायनल मॅच लागली. मिट्यानं अप्रतिम पोल मारले आणि तीनेक गडी टिपले. उजवा पाय पुढे घेत डाव्या हातानं पोलचं टोक धरायचं आणि पोलवर शरीर तोलत झपकन दुसऱ्या बाजुला झुकून पलीकडचा गडी टिपायचा. मिट्यानं प्रॅक्टीसच्या दरम्यान हे अनेकवेळा केलं होतं. आजही त्यानं उन्मेषसरांना निराश केलं नव्हतं. प्रयत्न करुनही बुकल्याला प्रॅक्टीसमधे पोल मारायला कधीच जमलं नव्हतं. त्याचा दरचवेळी फाऊल व्हायचा. नित्याला पोल मारणं तितकं सफाईनं जमायचं नाही. पण तो सॉलीड पळपुटा होता. बुटका असल्यानं नुस्ता खाली वाकला तरी सातवी ब च्या पोरांच्या हातातून तो निसटुन जायचा. शेवटचे ३ गडी राहीले असताना नित्याला खो मिळाला आणि त्याच्या समोर असलेल्या पोरावर त्यानं डाईव्ह मारला. शेवटची पाच मिनिटं उरली होती आणि सातवी ब ची दोन टाळकी अजूनही जीव खाऊन पळत होती. बुकल्याला खो मिळाला. त्यानं मान खाली घातली आणि सरळ रेषेत तो उठला. सरळ उठशिल तर कुठल्याही बाजुला वळता येईल, मिट्यानं त्याला प्रॅक्टीसच्या दरम्यान सांगीतलं होतं. समोरचा पोरगा कधी उजवीकडे तर कधी डावीकडे झुकत चांगलीच हुल देत होता. अजूनही बुकल्यानं दिशा ठरवली नव्हती. कुणीतरी काऊंट-डाऊन करत होतं आणि मैदानावर सण्ण शांतता होती. "बुकल्या डाईव्ह मार" बाहेरुन कुणीतरी सणसणीत ओरडलं. बुकल्यानं लक्षच दिलं नाही. पडलं की आपल्याला चांगलच लागत हे तो स्वानुभवावरुन ओळखुन होता. इतक्यात बुकल्याला झुलवण्याच्या नादात सातवी ब चं ते पोरगं रेषेबाहेर गेलं आणि फुकटंच आऊट झालं. प्रचंड ओरड्यात आणि शिट्यांमधून देखिल दोन मिनीटं उरल्याचं बुकल्याला कळून गेलं. त्यानं उजवीकडे वळून दिशा पकडली. "जिंकुन जिंकुन जिंकणार कोण? जुन्या शाळेशिवाय दुसरं कोण!" तसल्या गोंधळातसुद्धा लिला देशपांडेचा आवाज सॉलीड घुमला. उन्मेषसरांनी डोळे वटारुन पाहील्यावर तिनं लगेच सुधारणा केली "जिंकुन जिंकुन जिंकणार कोण? सहावी ड शिवाय दुसरं कोण!"
"बुकल्या घेऊन टाक. बुकल्या देऊन टाक. सबसे आगे बच्चे कौन? जितेगा भाई जितेगा...." शेवटच्या मिनीटात घोषणांच जणु युद्ध सुरु झालं होतं. बुकल्याला चकवुन शेवटचा गडी दुसऱ्या बाजुला जात होता. आता खो दिला तरच हा टिपला जाईल हे ओळखुन बुकल्या आत वळला आणि त्यानं तोल सावरायला म्हणून लांब केलेल्या हाताला पलीकडचं सावज अलगद लागलं. लांब हात असणारी माणसं थोर नशीबाची असतात असं बुकल्याची आई नेहमी म्हणायची, त्याला विनाकारण आठवलं. मैदानावर जुन्या शाळेच्या पोरांनी धमाल गोंधळ घातला होता. तब्बल तीन वर्षांनी जुनी शाळा जिंकली होती.
"ए सव्या, इकडे ये" लिला देशपांडेनं गोंधळ थोडा ओसरल्यावर बुकल्याला कोपऱ्यात बोलावलं "छान खेळलास हं. तुझ्या मित्रांनाही सांग. आम्हा सगळ्यांना तुमचा अभिमान वाटला" एका डोळ्यानं पलीकडे उभ्या असणाऱ्या मिट्या, नित्याकडे बघत बुकल्या लाजून "थ्यॅन्कु थ्यॅन्कु" म्हणाला. "तुम्ही खेळत होता तेव्हा तिकडे तुमच्या वर्गाला बाय मिळत मिळत तुमच्या वर्गातल्या मुलीदेखिल खो खोच्या फायनलला पोचल्यात. त्या बिचाऱ्यांना तसं काही फारसं येत नाही. शिवणापाणी खेळल्यासारख्या पळतात बिचाऱ्या. तुम्ही मदत कराल तर त्याही जिंकतील. शिकवाल त्यांना? उद्या त्यांची फायनल आहे..." लिला देशपांडेनं जणु वात काढलेला सुतळी बॉम्ब पेटवुन बुकल्याच्या हातात दिला.
"वेडपटैस का बे?" मिट्यानं तिथंच हिशोब संपवला "आपण आणि पोरींना मदत? जीव गेला तरी नाही" मिट्या नाही म्हटल्यावर नित्या आणि फाऱ्यानंही पाठ फिरवली. तिथंच कोपऱ्यात उभं राहून पोरी मोठ्या आशेनं वाट पाहात होत्या. "त्यांची फायनलै. नव्या शाळेतल्या अ तुकडी बरोबर. पाचवीतल्या पोरींकडून हरतील तर शेण घालतील सगळे आपल्या तोंडात" वैतागुन बुकल्या बोलला. "मग तू कर की मदत. आम्ही नाही नाही म्हणणार त्याला." फाऱ्यानं तोडगा काढला.
मुदकण्णाला घेऊन संध्याकाळभर बुकल्या वैशी, सुरेखा, मंजी, अनुसुया यांना खेळाचे नियम समजावत राहीला. केवळ वाघ मागे लागला तरच धावु अश्या शिकंदर नशीबाच्या या पोरी उद्या काय खो खो खेळतील याची चिंता घेऊन बुकल्या उशिराचा घरी निघाला. लिला देशपांडे सोबत जाताना पहिल्यांदाच त्याला लाजल्यासारखं वाटलं नाही.
उन्मेषसरांनी कंपलसरी केलं म्हणून सगळे वर्ग मुलींच्या मॅचसाठी आले होते. मैदानात खेळ सुरु होता की निबंधस्पर्धा हे कळु नये इतपत शांतता होती. ना आरडा-ओरडा ना घोषणा. केवळ बाय मिळून दोन्ही संघ फायनलला आले होते. सहावी डच्या सगळ्या पोरी बाद झाल्या आणि नव्या शाळेतल्या पोरांना अचानक स्फुरण चढलं. नेहमीचे "जितेगा भाई जितेगा.." सुरु झालं. वैशीनं सुस्त उभ्या असलेल्या दोन पोरी एका दमात टिपल्या आणि बुकल्यानं नकळत जोरदार आवाज लावला "सहावी ड आगे बढो, हम तुम्हारे साथ है" युद्ध सुरु झालं की डॊळ्यात रक्त उतरतं म्हणतात. बघता बघता सहावी ड च्या पोरी पाचवी अ ला भारी पडु लागल्या. मंजीनं पळताना समोरच्या पोरीला दणकुन ढकलला तेव्हा नित्यानं कचकचित शिट्टी मारली. शेवटची काही मिनिटं उरली तेव्हा अनुसुयाला खो मिळाला. फारसं पळावं लागु नये या हिशोबानं तिनं पोल जवळची जागा पकडुन ठेवली होती. वेगात खो देण्याची प्रथा नसल्यानं पळापळीची स्पर्धा असल्यागत पोरी नुस्त्याच पळत होत्या. "ही जाडी काय स्पीडची गणितं करत पळतै का बे?" मिट्यानं वैतागुन हवेतच त्वेषानं मुठ फिरवली. "ए अन्सुये. पकड त्या पोरीला" मिट्याच्याही नकळत त्याच्या तोंडून निघून गेलं. हाताला लागता लागता पोरगी निसटते की काय वाटलं तेव्हा पोल जवळ अनुसुयेनं खो देऊन पोरगी टिपवली. शेवटचा एक मिनीट उरला आणि अनुसुया परत कुणाच्यातरी मागे पळत होती. आता मात्र मिट्याच्या आतला कॅप्टन जागा झाला होता. मैदानाबाहेरुन उड्या मारुन मारुन तो सुचना द्यायला लागला. अनुसुया खो देतच नाहीए म्ह्टल्यावर त्यानं सरळंच आवाज लावला "अनु का बाई सु, अनु का बाई या- अनु का बाई अन्सुया. अनु का बाई सु, अनु का बाई या- अनु का बाई अन्सुया" न सुटणारं गणितं जिद्दीनं सोडवावं तसं अनुसुयानं शेवटी त्या पोरीला पकडला. ती पोलजवळ उभी होती. मैदानात कुणीच उतरलं नाही हे बघून तिनं मागे बघत मिट्याला म्हटलं "यांचे अजून तीन गडी राहीलेत. काय करु?" "अग बघतेस काय? त्या रेषेजवळ त्या पोरी उभ्या आहेत. त्यांना आपल्याला पळायचय हे कुणी सांगीतलं नसणार. पळ आणि तिथंच टिप त्यांना" जिवापलीकडची चपळाई दाखवुन अनुसुयेनं शेवटच्या काही सेकंदात तीन बळी मिळवले आणि मॅच संपल्याची शिट्टी झाली. मैदानभर अनु का बाई सु, अनु का बाई या- अनु का बाई अन्सुयाचा नुस्ता जयघोष झाला.
सहावी ड चा वर्ग जिंकला होता. सर्वार्थानं जिंकला होता.
काही अस्फुट रेषा नुक्त्याच पुसल्या गेल्या होत्या

Tuesday, March 8, 2011

वैती


आज वैती दरबारात उभी होती. अंगावरच्या वस्त्रांच्या चिंधुकल्या सावरल्या तरी विखरुन जातील अश्या विसविसलेल्या. विशेष प्रसंग म्हणून मध्यरात्री भरवलेला दरबार आणि त्यातले खासेच मानकरी वृद्ध डोळ्यांनी वैतीवर चोरुन कटाक्ष टाकत होते. शरीराच्या गरजा भुक आणि हव्यास यांच्या सीमारेषेवर घुटमळत असतात, ज्ञानी अमात्यांच्या मनात नकळत चोरटा विचार आला. सरावाने कमावलेला कोडगेपणा क्षणभरासाठी कमी पडला, पण क्षणभरच. अमात्य दुसऱ्या क्षणी कर्तव्यकठोर प्रधानाच्या भुमिकेत शिरले. आणि आवाजातला करडेपणा न लपवता त्यांनी हलकेच हा दिली "वैती"
राजा शौनकाने आपला चिंतातुर चेहरा वैतीकडे वळवला. वैतीला पाहाताना शौनकालाही अंगभर डोळे फुटले. पण आजचा प्रसंग वेगळा होता.
"वैती, तुझ्या जंगलातून तुला शोधून आणून या अवेळ दरबारात उभे करण्यामागे काही कारणं आहेत. सुर्याचा किरणही पोचत नाही अश्या गुहांमधे राहातेस तू.जवळपासच्या वस्तीतले लोक घाबरतात तुला. तू म्हणे वशीकरण जाणतेस. पशु-पक्ष्यांना त्यांच्या भाषेत बोलतेस. वस्तीतली तरुण मुलं जंगलात चुकली की तुझी भुल पडते त्यांना. त्यांना कैद करतेस तू तुझ्या चित्रांमधून आणि असंबद्ध गाण्यांतुन. गावात परत आले तरी त्या मुलांची भुल उतरत नाही. तुझ्या नजरबंदीची जादु उतरत नाही."
"कुणी खरंच रस्ता चुकतं तर कुणी सरावाचा रस्ता चुकवुन जंगलात येतं." निर्भीड आवाजात वैती उत्तरली "माझी भाषा ज्यांना कळते, त्यांना असंबद्ध गाण्यातले सुर उमगतात, रेषांमधले अंधार उजळुन मिळतात. गावात जाऊन मग ती त्यांची गाणी करतात, शिल्प करतात, चित्र करतात किंवा मुकाट मनात तरंगांचे गान करतात. त्यांना त्यांचे डोह सापडवुन देणं हे माझं प्रारब्ध. बुडणे वा तरणे हा ज्याच्या त्याच्या कुवतीचा प्रश्न."
अमात्यांनी नकारार्थी मान हलवली. कुमारांना असले शौक नव्हते.
धीर एकवटुन अमात्यांनी विचारलं "वशीकरण जाणतेस तू?" कुमारांना वैतीच्या जंगलात घुटमळताना बघितल्याची स्वारांची खबर होती...
वैतीचं जंगल अजून गडद झालं.
शरीर असतंच, शरीराला भुक असते, भुल असते आणि मोहही असतो. निती-नियमांच्या चौकटी वेशीबाहेर पडलं की कश्या कोसळतात हे फक्त मीच जाणते. आणि त्याहुनही तुमची वेस नकोच होती मला म्हणून तर समाजापासून लांब जंगलात एक माझं जंगल उभारलं मी. शरीर असतंच महाराज आणि निर्मितीच्या अवघड क्षणी देहाला शरण जाणं ही असतं. स्वतःच असं जंगल असणं तसही फार टोकाचं असतं.
"तुमचे कुमार हरवलेत? जंगलात?" मनातली सगळी आंदोलनं झटकुन वैतीनं प्रश्न केला. सतत वेड्या माणसांसारखी आतच आत कोडी सोडवु नयेत इतपत व्यवहार ज्ञान तिनं मिळवलं होतं. कानांवर उडत उडत आलेल्या अफवांना तिनं नुस्तं प्रश्नचिन्ह चिकटवलं होतं आत्ताच.
दरबारात कुजबुजीचं पीक पिकलं. गेले कित्येक दिवस कुमार, या राज्याचा वारस, बेपत्ता होता ही फक्त खास्यांनाच ठाऊक असणारी बातमी या जंगली पोरीलाही माहीत होती? की लोक म्हणतात तसं भविष्य दिसतं हिला? की कुठल्या पक्षानं सांगीतलं हिच्या कानात? कुमारांचे शौक तसे पिढीजात...हिच्या रंगीत देहाच्या भुलीत फसणंही फार अशक्य नव्हतं त्यांच्यासाठी.....
"कुमारांना पाहीलसं तू?" एकमेकांना जोखण्याच्या खेळाचा विलक्षण कंटाळा येऊन उद्वेगाने शौनकाने थेट प्रश्न विचारला "कुमार आले होते तुझ्याकडे? तुझं तारुण्य, तुझं गुढं, तुझं शरीर निव्वळं एक रमल आहे, लोक म्हणतात.... फशी पाडलसं तू माझ्या मुलाला...?"
"महाराज, देह हेच अंतीम सत्य असतं?" स्वतःच्याही नकळत वैती जंगलात शिरली
कित्येक वर्षांपुर्वी हाच प्रश्न अमात्यांनी ऎकला नव्हता काय? तो प्रसंग आजच्यापेक्षाही खाजगी आणि नाजुक होता..
************************************************************************************* राणीवशातल्या दासीनं शौनकाला जे सांगीतलं ते खोटं ठरतं तर दासीचं काळीज महाराज स्वतःच्या हातांनी हासडते.
सुकन्या महाराणी राजाशी एकनिष्ठ नाहीत हे सांगताना दासीची जीभ न झडते तरच नवल. एकनिष्ठ आणि विश्वासातल्या अमात्यांना तेव्हढं घेऊन करायची तेव्हढी चौकशी महाराजांनी केली. हल्ली सुदेव पंडीताची राणी महालात जास्त लगबग महाराजांनीही टिपली.
"तुम्हाला काय कमी आहे म्हणून तुम्ही सुदेव पंडीताच्या कच्छपी लागावं?" आवाजाच्या मर्याद्या सांभाळत शौनकानं विचारलं
"आमच्यात काय कमी म्हणून आपण रितसर चार लग्न केलीत महाराज?" महाराणी कसल्याश्या अजब निश्चयासह बोलत होत्या
"या राज्याला आपण वारस दिला नाहीत महाराणी"
"या राज्याला अजूनही वारस नाही महाराज"
अमात्यांनी शौनकाच्या तलवारीची मुठ न धरती तर अनर्थ होता.
नखाखाली मुंगी मरावी तसा सुदेवपंडीत एके दिवशी पिसाळलेल्या हत्तीच्या पायाखाली टिचून मेला. आरोप ठेवले की प्रत्यारोप आले, न्यायनिवाडाही आला. वेडेपणाला धरबंध नसतो हे तसं फार सोईस्कर. मरण्याआधी शौनकाचा निर्वंश होण्याचा सुदेवाचा शाप सुकन्येने कोरडेपणाने पचवला. बाईपणाच्या चक्राकार कोड्याचा मध्य काय हे तिला स्वतःला कधीच ठरवता येत नाही सुकन्येला पुन्हा तिच प्रचिती आली.
************************************************************************************* वैतीनं सोबत आणलेली झाडाची साल जमिनीवर पसरवली. जीव वाचवुन इथून निघायचं तर काही समजांनां वाढवायला हवं. चित्रलिपीतून कुमारांचा शोध घेण्याचा नजरबंद प्रयोग वैती भर दरबारात करणार होती.
पळसाचा लालभडक रंग, गवतचुऱ्याचा गर्द हिरवा अन वैतीच्या पोतडीतून असे असंख्य रंग निघत राहीले. बोटांनी वैती रंगाचं गारुड पसरवत राहीली. झाडं, मनुष्याकृत्या, रंग-सावल्यांचे असंख्य खेळ वैती मनापासून मांडत होती.चित्रातलं जंगल वैतीवर चढू लागलं. रंगवताना ती स्वतःचं अस्तित्व आणि काल-स्थलाच्या मर्याद्या विसरुन गेली.
************************************************************************************* ऎन मध्यरात्री अमात्य सुकन्या महाराणींना घेऊन ज्यावेळी जंगलातून जात होते, त्याच वेळी इकडे त्यांच्या महालाला लागलेल्या आगीत राणीविषयी महाराजांचं मन कलुषित करणारी दासी जळून मेली. महाराणींच्या मरणाचा शोक शौनकाला आणि इतर दासींना अनावर झाला होता. मेलेल्या दासीच्या अंगावर राजदागिने चढवायची क्लृप्ती कामाला आली होती, शौनकानं विचार केला. सुकन्येला मरण तर येणार होतं पण इतकं सहजी नाही.
"अमात्य" आपलं भविष्य उमजुन सुकन्येनं रहस्याचा उलगडा केला "आम्हाला मारण्याचं पातक कराल ते ठीक पण आमच्या पोटी जन्मु घातलेल्या जीवाचा काय अपराध?"
अमात्यांनी चमकुन सुकन्येकडे पाहीलं "पण महाराज.."
"हे मुल महाराजांचंच आहे अमात्य, विश्वास ठेवा. कुणाच्या न कळत चौकटीची बंधन उधळणं आम्हाला सहज शक्य होतं. महाराज अंगवस्त्रांची गुपीतं जपतात, तशी आम्हालाही जपता आली असती. मात्र आम्ही परंपरांचा मान राखत स्वतःच्या ईच्छा-अनिच्छांचा विचार न करता शरीर फक्त महाराजांच्याच आधीन केलं. पण आपण विद्वान, आपणच सांगावं देह हेच अंतीम सत्य असतं? आम्हाला सुदेवाच्या पांडिती चातुर्याची, तल्लख विनोद बुद्धीची आणि विविध विषयातल्या सखोल ज्ञानाची भुरळ पडली. कुणी सांगावं शरीराची पडलीही नसती"
"पण आपण महाराजांना आपल्या या अवस्थेविषयी सांगीतलं का नाही? गेली कित्येक वर्षं या राज्याला वारस मिळावा म्हणून यज्ञ, मंत्र-तंत्र, होम होताहेत..."
"कट-कारस्थानं, युद्ध यातून महाराज आमच्या वाट्याला येतात ते असे किती? आणि कुणी सांगावं, बाकीच्या वांझ राण्या मंत्र-तंत्रही करतील. आम्ही महाराजांना ही बातमी सांगण्यासाठी योग्य वेळेची वाट पाहात होतो आणि आज ही वेळ, हा प्रसंग" सुकन्या विषण्ण आवाजात उत्तरली
"अमात्य, आपण आता परत फिरलो तर? आपण सत्यकथन कराल तर महाराज ऎकतीलही"
अमात्यांचा गळा दाटून आला "महाराणी, आपल्या महालाला लागलेल्या आगीत एव्हाना कुणी जळालंही असेल. आपल्या सुतकाचे खाजगी उत्सव एव्हाना सुरुही झाले असतील. शरीर अंतीम सत्य नसेलही महाराणी पण त्याच्या अस्तासोबत अनेक प्रश्न मिटतात हे खरं"
"अमात्य, ही रत्नं, हे पाचु, हे दागिने, सारं सारं घ्या" दीनवाणेपणानं सुकन्या म्हणाली "पण अश्या अवस्थेत आमच्या हत्येचं पातक घेऊ नका अमात्य"
क्षणभर थबकुन अमात्यांनी जवळच्या शेल्यात सुकन्येचे सारे दागिने घेतले. बोटातली राजमुद्रा तेव्ह्ढी सुकन्येला परत करत अमात्य थकून म्हणाले "आपली पारखं चुकली महाराणी. पण आम्ही कर्तव्यात चुकायचो नाहीत"
************************************************************************************* वैतीनं झाडाच्या सालावर सबंध जंगल उतरवलं होतं. हिरवी तपकिरी पानं, हत्तीच्या पायागत माजलेल्या झाडांची खोडं, त्यावरुन अल्लाद लटकणाऱ्या वेली आणि साऱ्यांना छेदून जाणारा करपट लोखंडी भाला. भाल्याच्या टोकावर चितारलेलं शौनकाच्या निशाणाचं चिन्हं गर्दीतही उठून दिसत होतं. "निश्चितच" शौनकानं दोन्ही हात पाठीमागे बांधत घोषणा केली "कुमार जंगलात आहेत." वैतीचं चित्र हुबेहुब असणार, नव्हे ते आहेच. फक्त कुमार परतेपर्यंत गुप्तता पाळणं आवश्यक आहे. शौनकानं काही क्षण विचार केला आणि मागे उभा असणाऱ्या सेवकाच्या कानात काही कुजबुज केली.
थोड्याच वेळात सेवक एक मोठा घडा घेऊन आला. घड्याचं तोंड मोठ्या कसोशीनं बांधलेलं. त्यानं तो वैती समोर ठेवला.
"यात तुझं इनाम आहे. तुझं कसब आम्ही पाहीलं. अजून थोडी परिक्षा बाकी आहे. घड्यात न बघता केवळ स्पर्शानं आत काय आहे हे ओळखशिल तर जंगल तुला जहागिरीत देऊन टाकु"

साशंक नजरेनं वैतीनं घड्यावरंच फडकं बाजुला केलं आणि आत हात घातला. तलम काळा पोत एकसंध अंधार, जीवघेणा तीव्र. तिनं चुरुन पाहीला नाजुक बोटांनी आणि स्वतःच्याच स्पर्शानी शहारली. रिकामपणाचा डोह स्थिरावला तसं घड्याच्या तळाशी तिला हिवाळा सापडला. आर्त तिला गाणं सुचलं-कधीचं हरवलेलं

ती चांदण वेळच होती । चांदही थबकला होता
उन्माद फुलाचा शोषून । सर्प थरारत होता.
तो तटतटलेला माथा । डोळ्यात वीजेचा साज
श्वास म्हणावा त्याला । भासते समुद्री गाज.

वैतीचा श्वास जड झाला. शरीराचं ओझं झालं. परत परत कुणी शरीराला डसावं आणि त्याचीच चटक लागावी असा घटभारी मंतर. मोठीच गंमत असते शरीराची, वेदनेपलीकडच्या सुखाची.

एका विलक्षण नशेत वैतीनं दरबार सोडला आणि ती दिसेनाशी झाली.
अचानक झालेल्या या घटनांची संगती न लागलेल्या अमात्यांनी प्रश्नार्थक चेहऱ्यानं शौनकाकडे पाहीलं तेव्हा शौनक उत्तरला "कुमार सापडेपर्यंत आपण गुप्तता पाळायला हवी. कोण जाणे ही पोर झाडाच्या कानात बोलेल तर वाऱ्यासोबत जगभर कुमारांच्या गायब होण्याची बातमी पसरेल. पण आता धोका नाही. ही जंगलात जाईपर्यंत घड्यातल्या सापाचं विष भिनेल हिच्या शरीरात. संथ पण मोठं परिणामकारक असतं या सापाचं विष"
"अमात्य, ते चित्र बघा. जंगलाचा कुठला भाग असेल असं वाटतं ते पाहा आणि सैनिकांच्या तुकडीला घेऊन जंगल पिंजून काढा" शौनकानं अतीव समाधानानं आज्ञा सोडली.
अमात्यांनी चित्र निरखुन पाहीलं आणि नकळत त्यांच्या तोंडून अस्फुट किंकाळी बाहेर पडली.

एव्हाना चित्राचे रंग वाळले होते.
हिरवी तपकिरी पानं, हत्तीच्या पायागत माजलेल्या झाडांची खोडं, त्यावरुन अल्लाद लटकणाऱ्या वेली, साऱ्यांना छेदून जाणारा करपट लोखंडी भाला. आणि भाल्याला एखाद्या वेलीसारखा लगडुन लख्ख निळाशार सर्प. गुंजासारखे लाल त्याचे डोळे भाल्याच्या टोकाला टोचलेल्या पौरुषाला जणु संमोहित करत होते. आकाशाच्या निळ्या धुक्यात कुमारांचा चेहरा हलकाच लपून गेला होता

अमात्यांनी चार सैनिकांना घेऊन जंगलाकडे धाव घेतली
************************************************************************************* कुमारांनी मोठ्या प्रयत्नांनी वैतीची गुहा शोधून काढली होती. तिच्या असंख्य कहाण्या आणि तिच्या देहाचं गारुड यांची त्यांना भुरळ पडली होती. अजिंक्य असलेलं तिच्या देहाचं चक्रव्युह त्यांना भेदायचं होतं.
मद धुंद असल्यागत चालत येणारी वैती कुमारांनी पाहीली आणि त्यांच्या शरीराचे रोखलेले बांध तट्तटा तुटले.

वैतीला वाटलं आपल्या डोळ्यांवर कुणी चढलय. घड्यातला अंधार अंगभर पसरलाय. उष्ण-थंड समुद्री लाटा अंगभर आदळाताहेत.
परत परत कुणी शरीराला डसावं आणि त्याचीच चटक लागावी असा घटभारी मंतर. मोठीच गंमत असते शरीराची, वेदनेपलीकडच्या सुखाची.

थरथरले क्षणभर सारे । तो अजिंक्य अजिंक्य होता
धुंदीत परत मग फिरला । तो सर्प देखणा होता.
मी ओतप्रोत निलकांती । क्षण अनंत मग कैफाचे
ओठांनी टिपले होते । लावण्य निळे सर्पाचे.
************************************************************************************* अमात्यांनी वैतीच्या गुहेत प्रवेश केला तेव्हा पहाटेच्या फटफटत्या उजेडात त्यांना निळेजार पडलेले वैती आणि कुमारांचे निष्प्राण देह दिसले.
...आणि वैतीच्या बोटात काळी पडलेली सुकन्येची राजमुद्रा.